Wcześniejsze

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006

Banganarti i Selib - Banganarti i Selib

BANGANARTI I SELIB W SEZONIE 2013/2014


Prace misji, trwające od początku listopada 2013, przerwane na czas świąt Bożego Narodzenia i wznowione na początku stycznia, zakończyły się 20 marca 2014 roku. Pierwszy etap badań realizowany był według programu finansowanego przez Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Drugi, poświąteczny etap obejmował prace archeologiczne, konserwatorskie i budowlane przewidziane do realizacji w Banganarti i Selib w ramach Katarsko-sudańskiego Projektu Archeologicznego (Qatar-Sudan Archaeological Project).

BANGANARTI

Fig. 1. Stanowisko Banganarti po zakończeniu badań w sezonie 2013/2014.

Kolejny sezon prac badawczych na stanowisku Banganarti rozpoczął się 25 listopada 2013 r. i trwał do 14 grudnia. Misja na nowo podjęła prace po przerwie świątecznej, które prowadzono do 8 marca. Rozpoczęto od wznowienia badań po wschodniej stronie Rafaelionu, mających na celu rozpoznanie późno-chrześcijańskiej zabudowy mieszkalnej oraz sieci ulic usytuowanych w tej części założenia. Wykopaliska prowadzone były w rozpoznanym w poprzednim sezonie domu E/2013, wyeksplorowano też dwa kolejne domy mieszkalne, określone, jako Dom E/1/2014 oraz Dom E/2/2014 (Fig. 2). Zainteresowaniem objęty został również sektor SW, a ściślej – obszar pomiędzy wykopem 11/13 a południową ścianą budowli zachodniej, gdzie głównym założeniem było prześledzenie przebiegu dalszego ciągu najdłuższej w założeniu ulicy NS oraz rozpoznanie rozplanowania przestrzennego wczesnej zabudowy w tej części stanowiska.

Fig. 2. Lokalizacja wykopów w części wschodniej założenia (rys. A. Deptuła).

Prace prowadzone w Domu E/2013 potwierdziły wnioski z poprzedniej kampanii, że jest to typowe dla Nubii założenie na planie zbliżonym do prostokąta, o dwóch piętrach, z pomieszczeniami mieszkalnymi na piętrze. Odsłonięcie kolejnych dużych naczyń zasobowych na parterze potwierdza gospodarczo-magazynowy charakter dolnego poziomu. Sondaże założone wewnątrz budowli oraz pomiędzy nią a murem obwodowym odsłoniły relikty wcześniejszej zabudowy (Fig. 3 i 4).

Fig. 3. Relikty wcześniejszej zabudowy pod domem E/2013 (fot. A. Deptuła).

Fig. 4. Cegła z inskrypcją apotropaiczną z domu E/2013 (fot. A. Deptuła).

Kolejny przebadany obiekt to Dom E/1/2014 (Fig. 5). Tak jak w przypadku domu E/2013 jest to wolnostojąca konstrukcja, zbudowana na planie prostokąta. Dom składa się z 5 pomieszczeń, niestety brak artefaktów, na podstawie których można by stwierdzić, jakie były funkcje poszczególnych przestrzeni. Klatka schodowa, usytuowana w południowej części domu wskazuje, że budynek miał piętro.

Fig. 5. Pomieszczenie magazynowe w domu E/1/2014 (fot. A. Deptuła).

W jednym z pomieszczeń na dwóch przeciwległych ścianach, na warstwie tynku narysowane zostały symbole apotropaiczne, między innymi gwiazda pięcioramienna oraz A (Fig. 6).

Fig. 6. Dom E/1/2014, pomieszczenie A, ściana południowa. (fot. A. Deptuła).

Jako ostatni eksplorowany był dom E/2/2014 (Ryc. 7), który, jak się okazało, jest znacznie mniejszy niż dwa poprzednie badane obiekty. Zbudowany jest również na planie prostokąta, ale składa się tylko z dwóch prostokątnych pomieszczeń. Nie jest to jednak, jak w poprzednich przypadkach dom wolnostojący, ponieważ od południa jego konstrukcja opiera się na ścianie Domu E/1/2014, od wschodu przylega do muru obwodowego, wykorzystując jego lico jako ścianę wewnętrzną i podporę dla konstrukcji koleby. Od strony północnej na jego ścianach opiera się konstrukcja kolejnej budowli mieszkalnej. Tylko od zachodu dom oddzielony jest wąską ulicą od dalszych zabudowań.

Fig. 7. Dom E/2/2014, poziom piętra (fot. A. Deptuła).

Bez wątpienia również ten dom był piętrowy. Nie natrafiono nigdzie na pozostałości klatki schodowej, jednak na powierzchni obydwu badanych pomieszczeń zachowała się posadzka piętra.
Wydaje się, że dom E/2/2014 jest wykonany z większą starannością. Jego ściany zarówno od wnętrza jak i od zewnątrz pokryte są tynkiem mułowym, a na poziomie piętra również pobiałą. Nie ma żadnych przesłanek wskazujących jakie mogło być przeznaczenie poszczególnych pomieszczeń, jednak elementy dekoracyjne na poziomie parteru raczej wykluczają funkcje gospodarcze czy magazynowe.
Jak wykazuje materiał ceramiczny wszystkie przebadane domy są sobie współczesne a ich funkcjonowanie przypadało na późny okres klasyczny.

Fig. 8. Relikt ceglanej klatki schodowej (fot. A. Momot).

W sektorze SW wznowiono prace na północ od pomieszczenia 1/W/13, badanego na początku 2013 roku. Odkryto tu konstrukcję z cegły wypalonej, którą zinterpretowano jako relikt klatki schodowej z zachowaną ‘komórką’, która znajdowała się pod nimi. Niewielka konstrukcja o wymiarach 1,2 x 0,75 m przykryta była sklepieniem beczkowym (Ryc. 8). Ze schodów, pod którymi się pierwotnie znajdowała, zachował się w całości pierwszy stopień oraz fragmentarycznie – drugi. Powierzchnię stopni tworzyły cegły wypalone ułożone na płask. W wypełnisku komórki odnaleziono trzy miseczki cienkościenne, dwie z nich ze stemplami na denkach. Jeden ze stempli stanowi naśladownictwo rzymskiego medalionu (Ryc. 9). Na obu miseczkach, po wewnętrznej stronie, wydrapane zostały kryptogramy numeryczne, m. in. kryptogram numeryczny Archanioła Michała, MXΓ – popularny na terenie Egiptu, a niespotykany w Nubii – Chrystus, syn Marii.

Fig. 9. Miseczka ze stemplem naśladującym rzymski medalion (fot. P. Terendy).

Uczytelniony został również ciąg pomieszczeń wzdłuż ulicy NS. Skupiono się na pomieszczeniu środkowym (2), gdzie dotarto do poziomu użytkowego. W ścianie zachodniej odkryto wejście z progiem z cegieł wypalonych ułożonych wzdłuż na płask (1,83 m poniżej progu kościoła). Nie ma śladów po przejściu z pomieszczenia 2 do pomieszczenia 3, pierwotnie jednak pomieszczenie 2 nie istniało – zamykający je od strony zachodniej mur z wejściem z progiem wyraźnie dobudowany został później.
W centralnej części badanej powierzchni odsłonięto pomieszczenie z zaokrąglonymi narożnikami, o wymiarach 2,2 x 4,0 m (Ryc. 10). Trzy zachowane ściany reliktu od środka pokryte były świetnie zachowanym tynkiem mułowym. Ścianę południową stanowił szeroki, solidny mur (szerokości ok. 0,8 m), o przebiegu NS, płytko posadowiony, który od północy został najprawdopodobniej przycięty i w ten sposób utworzono południową ścianę, którą obrzucono tynkiem.

Fig. 10. Tynkowane pomieszczenie, widok od SW (fot. A. Momot).

Ściana wschodnia pomieszczenia została wycięta w warstwie gruzowej oraz częściowo nadbudowana w górnej partii, zarówno cegłą mułową jak i wypaloną. Zarejestrowano jedną warstwę cegieł w południowej części ściany, oraz cztery w jego partii północnej, pozostałą część ściany stanowi docięta warstwa, a wszystko razem jest otynkowane od wewnątrz pomieszczenia tynkiem mułowym. Ścianę północną również zbudowano częściowo obrzucając tynkiem dociętą warstwę a częściowo – wykorzystując lico muru wcześniejszej budowli. Także w tym przypadku korona ściany nadbudowana została cegłami wypalonymi.
Pomieszczenie fundowane jest na koronach budynku wcześniejszego, którego mury widoczne są wzdłuż wschodniej i północnej ściany, zamyka je zaś słabo zarysowany relikt od strony zachodniej. Wewnątrz pomieszczenia znajdowały się dwa piece chlebowe – odsłonięto powierzchniowo relikty ceramicznych obudów.
Budynek ten prawdopodobnie stanowił pomieszczenie mieszkalne przekryte lekkim dachem, na co wskazuje niezbyt solidna konstrukcja ścian.
Na południe od południowych ścian budowli zachodniej odsłonięto pozostałości murów z cegły mułowej, które swym przebiegiem sugerują istnienie dwóch pomieszczeń, należących najprawdopodobniej do jednego budynku. Ściana wschodnia tego domu znajduje się pod mastabą po południowej stronie Rafaelionu. Dzięki temu wiadomo, że budynek powstał przed połową XI wieku (Ryc. 11).
Po wschodniej stronie omawianej konstrukcji wykonano niewielki wykop sondażowy. Na całej powierzchni wykopu, około 1 m poniżej progu kościoła, zarejestrowano dobrze zachowaną powierzchnię użytkową – polepę z fragmentów cegły mułowej wylanych muną i udeptanych. Znajdujący się na tej wysokości poziom użytkowy z okresu funkcjonowania kościoła świadczy o tym, że mastaba wokół Rafaelionu stanowiła dla budowli swego rodzaju podium wysokości ok. 0,5 m.

Fig. 11. Relikt wschodniej ściany budynku pod mastabą Rafaelionu (fot. A. Momot).

Dodatkowo, w zasypiskowej warstwie gruzowej ponad wspomnianym poziomem użytkowym odsłonięto dwa groby. Pochowana tu została osoba dorosła płci męskiej, oraz młody osobnik, prawdopodobnie nastolatek. Ciała ułożone były głowami w kierunku zachodnim, jedno z nich - w obstawie z cegieł wypalonych i kamieni (Ryc. 12). Zinterpretowano je jako pochówki chrześcijańskie, a jako, że znajdują się w warstwie pochodzącej z okresu, w którym Rafaelion popadał już w ruinę – prawdopodobnie stanowią groby jednych z ostatnich mieszkańców obiektu, którzy zostali pochowani w świętym miejscu.

Fig. 12. Grób dorosłego mężczyzny (fot. A. Momot).

W centralnej części badanego obszaru odsłonięto dwa relikty szerokich murów z cegły mułowej. Mury są bardzo solidne, jednak ich pozostałości są dość mocno zniszczone i raczej nie sugerują żadnego konkretnego układu przestrzennego. Z pewnością są to konstrukcje w tej części stanowiska najpóźniejsze – bardzo płytko posadowione, należy je wiązać z zabudową, która znajdowała się ponad ulicą NS, a której relikty zarejestrowano w sezonie poprzednim.

SELIB
Prace archeologiczne w Selib, w sezonie 2013/2014 ograniczyły się wyłącznie do stanowiska z okresu średniowiecza nubijskiego, Selib 1. Głównym celem badań, prowadzonych od 2010 roku było odsłonięcie najstarszej fazy kościoła pod wezwaniem św. Menasa. Wykopaliska objęły również teren po północnej, wschodniej i południowej stronie kościoła. W programie prac znalazł się również obszar położony na wschód od muru obwodowego, gdzie w lutym 2013 roku natrafiono na ślady grobów. Równocześnie z badaniami archeologicznym prowadzone były intensywne prace konserwatorskie, rekonstrukcyjne i budowlane. Wybudowany w latach ubiegłych magazyn, po wschodniej stronie muru obwodowego, powiększono o osiem dodatkowych pomieszczeń. W niedalekiej przyszłości ma tu być dighouse misji.

Fig. 13. Plan stanowiska Selib 1, stan ze stycznia 2014; w dolnej części widoczny cmentarz wschodni (opr. A. Gołembnik i R. Łopaciuk).

CMENTARZ WSCHODNI
Prace przeprowadzone na obszarze położonym ca 20 m w kierunku wschodnim od kurtyny wschodniej muru obwodowego potwierdziły istnienie tu w okresie chrześcijańskim cmentarza (patrz Fig 13). W obrębie chantier o powierzchni około 10 arów, odsłoniętych zostało łącznie 26 grobów. Antropolog misji (Magdalena Bury) zbadała także grupę pięciu szkieletów, z grobów, które wskutek zbiorczego działania człowieka i sił przyrody uległy częściowemu lub całkowitemu zniszczeniu. Większość grobów posiadała nadbudowane konstrukcje w postaci mastab z cegły mułowej. Tylko w dwóch przypadkach w konstrukcji zastosowano cegły wypalone. W jednym z grobów szkielet spoczywał w komorze sklepionej kolebą, w pozostałych zmarli złożeni zostali do prostych jam w skalnym podłożu (Fig.14).

Fig. 14. Szkielet V z grobu nr 24 z widoczną obstawą z cegieł wokół czaszki (fot. M. Bury).

GŁÓWNY KOM
W trakcie tegorocznych prac kontynuowane było badanie głównego komu w obszarze przylegającym bezpośrednio do muru tzw. małego peribolosu od strony południowej, wschodniej i północnej.
Eksploracja w części wschodniej doprowadziła do odsłonięcia dużego grobu, położonego niemal na przedłużeniu głównej osi kościoła (patrz Fig. 5, górne zdjęcie). Górna część konstrukcji, zbudowanej z cegieł wypalonych, uległa dużemu zniszczeniu. Mimo to stwierdzić można, że nagrobek ten miał pierwotnie formę prostokątnej platformy z nadbudową w formie krzyża, pokrytą tynkiem wapiennym. W pobliżu grobu znaleziony został jeden z najciekawszych obiektów tegorocznych badań: duży fragment ceramicznego naczynia o spłaszczonej cylindrycznej formie, z otworem w górnej powierzchni. Na bocznej ściance umieszczona była plastyczna, dekoracja podzielona na panele z przedstawieniami oranta/orantki i lwic po obu stronach, układ taki powtórzony został co najmniej trzykrotnie (Fig. 15 po lewej). Naczynie to mogło oryginalnie pełnić funkcje tabernakulum, w kościele koptyjskim określanego jako kursi al-kas, w którym na czas konsekracji umieszczany był kielich mszalny.
Po południowej stronie małego peribolosu eksplorację doprowadzono do poziomu calca, na badanym odcinku nie została jednak odkryta, żadna konstrukcja. Charakter warstw wskazuje natomiast, że miejsce to w pewnym okresie stanowiło rodzaj śmietniska. W eksplorowanych warstwach, obok gruzu ceglanego znajdowały się duże ilości ceramiki budowlanej i naczyniowej o bardzo przemieszanej chronologii. Pośród tego materiału odnalezione zostały fragmenty tworzące nadstawę na wielkiej patenie, jej większa część odkryta została w 2011 roku (Fig. 15, po prawej). Te niewielkie elementy pozwolą na lepsze odtworzenie formy i funkcji tego unikatowego przedmiotu.

Fig. 15. Po lewej: naczynie z przedstawieniem oranta pomiędzy lwicami (W SEL1 /145/111-12 – fot. A. Cedro); po prawej: patena (W SEL1/117/11 – fot. A. Cedro).

Najbardziej owocne okazały się prace w północnej części głównego komu. W centralnej części wykopu, który wyznaczony został przy wschodnim odcinku północnego muru małego peribolosu, odkryty został niewielki cmentarz. Dotychczas odsłoniętych zostało tu 6 grobów (Fig. 16). Dodatkowe trzy obiekty, zaznaczone na powierzchni rzędami cegieł, mogą być pozostałością kolejnych nagrobków.

Fig. 16. Od góry: ortofotplan północnej części komu (oprac. B. Żurawski); u dołu: groby nr 1 i 11 (fot. A. Cedro).

Pochówki zlokalizowane były na reliktach starszych budowli z cegły mułowej, których zarys uwidocznił się po wschodniej i zachodniej stronie cmentarza, kilka centymetrów poniżej poziomu grobów (Fig. 17). Mniejsza budowla (B.N 09-10/14), znajdującą się po stronie zachodniej, składała się z podłużnego pomieszczenia, z wewnętrznymi pilastrami i ścianami pokrytymi tynkiem wapiennym. Budowla po stronie wschodniej (B.N 12/14) miała bardziej skomplikowany układ i zajmowała prawie trzykrotnie większą powierzchnię (ok. 1. ara). Część ścian wewnętrznego podziału i zewnętrzne krawędzie budynku nie zostały jeszcze w pełni odsłonięte (zapewne znajdują się poniżej poziomu nagrobków). Możliwe, że te dwie budowle łączyły się ze sobą tworząc razem większą całość. Plan i technika budowy tych obiektów pod wieloma względami przypomina zabudowę meroicką, badaną w poprzednich sezonach na pobliskim stanowisku Selib 2. Znaleziska ceramiki wskazują jednak, że budowle te funkcjonowały w tym samym okresie co dolny kościół św. Menasa (Fig. 17, dolny plan) przypadający na VI/VII w. W przyszłym sezonie planowana jest kontynuacja badań wokół małego peribolosu.

Fig. 17. Od góry: widok na centralną część głównego komu z zaznaczonymi najażniejszymi obiektami odkrytymi w sezonie 2013/14 (fot. B. Żurawski); u dołu: plan najstarszej fazy funkcjonowania stanowiska (rys. A. Cedro).

KOŚCIÓŁ
Przebadanie najstarszego kościoła w Selib, w szczególności odtworzenie jego planu, było jednym z podstawowych celów tegorocznych prac. Poszczególne fragmenty budowli odsłaniane były stopniowo już od kilku sezonów. W tym roku działania te udało się zakończyć. Całkowicie odkryta została ceglana posadzka, pod którą uwidoczniły się dwa rzędy kamiennych płyt. W pełni odsłonięto ambonę, wschodnie zamknięcie prezbiterium i północne pastoforium. Udało się również zlokalizować otwory wejściowe w ścianie północnej i południowej (Fig. 18).
W przyszłości planowana jest częściowa rekonstrukcja budynku kościelnego. W tym roku udało się już rozpocząć pierwsze działania idące w tym kierunku: odblokowane zostały oryginalne wejścia a także zrekonstruowany został fragment zachodniej, najmocniej zniszczonej części budowli. Dodatkowo wszystkie zewnętrzne ściany kościoła oraz fragmenty muru małego peribolosu nadbudowano i zabezpieczono.

Fig. 18. Od góry: plan kościoła św. Menasa z najstarszej fazy (rys. A. Cedro); u dołu: ortofotoplan kościoła (fot. B. Żurawski).

STUDNIA – PROJEKT MUZEUM SAGII
Kontynuowano eksploracje wnętrz historycznej studni (matary), gdzie osiągnięty został poziom jedenastu metrów poniżej poziomu gruntu. Eksploracja była ograniczona ze względu na stale podnoszący się poziom lustra wody i konieczność jej wypompowywania. Mimo to z wybieranej z dna warstwy pozyskany został bardzo duży zespół fragmentów qawadisów.
W tym sezonie rozpoczęła się również realizacja nowego projektu, którego celem jest stworzenie w Selib muzeum sagii. Częścią tego projektu będzie odtworzenie pracującej konstrukcji koła wodnego przy oryginalnej matarze. W tym celu zakupiony został komplet drewnianych elementów tworzących sagię (Fig.19), która jeszcze do niedawna pracowała nad brzegiem Nilu w Artigasza (jedna z wysepek w pobliżu Argo).

Fig. 19 Od góry: przenoszenie halagi (koła zębatego) przywiezionego z Argo (fot. A. Cedro).

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. dr hab. Bogdan Żurawski archeolog, kierownik misji Instytut Kultur Śródziemnomorskich PAN
2. dr Magdalena Łaptaś historyk sztuki Instytut Historii Sztuki UKSW
3. Andrzej Gołembnik archeolog freelance
4. Roman Łopaciuk geodeta freelance
5. Tadeusz Badowski konserwator freelance
6. Jakub Brochocki archeolog freelance
7. Roksana Burek archeolog Studium doktoranckie Instytut Archeologii UŁ
8. Magdalena Bury antropolog freelance
9. Aneta Cedro archeolog freelance
10. Agata Deptuła archeolog Studium doktoranskie Instytut Archeologii UW
11. Emilia Kujawska rysownik freelance
12. Agata Momot archeolog Studium doktoranckie Instytutu Archeologii UMK w Toruniu
13. Paulina Terendy archeolog, fotograf Studium doktoranckie Instytutu Archeologii UMK w Toruniu
14. Mustafa el-Sherif inspektor NCAM
15. Abd el-Rauf inspektor NCAM

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014
Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl