Wcześniejsze

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006

Wadi Khashab - Wadi Khashab

Wadi Khashab – Egipt

Zlokalizowane w Górach Morza Czerwonego stanowisko Wadi Khashab zostało odkryte w 2009 roku w USA, podczas prospekcji zdjęć satelitarnych. W latach 2010 i 2012 Steve Sidebotham i kilkoro członów misji Berenike (m.in. P. Osypiński i M. Woźniak) prowadzili tam dorywczo prace dokumentacyjne i sondażowe. W roku 2013 Piotr Osypiński został kierownikiem projektu pt. „Miejsce i znaczenie prahistorycznego kompleksu sakralnego Wadi Khashab. Egipt, Pustynia Wschodnia” (NCN, 2012/07/N/HS3/04056).

Fot. 1. Wadi Khashab – obszar działań misji (fot. M. Osypińska).

Fot. 2. Główna konstrukcja megalityczna w Wadi Khashab (fot. M. Osypińska)

W styczniu 2014 rozpoczęto badania wykopaliskowe na terenie kompleksu megalitycznego. Stanowisko leży w rozległym wadi, w wysokiej partii gór. Jest to teren trudnodostępny zarówno ze względu na lokalizację przy egipsko-sudańskim pograniczu, oraz na terenie parku narodowego. W pierwszym sezonie wykopaliskowym planowano doczyszczenie jak największej wewnętrznej części głównego kręgu zbudowanego z dużych ciosów kamiennych. Ważnym elementem planowanych badań było również dokończenie eksploracji pochowku bydła zarejestrowanego podczas badań sondażowych w 2012 i przeprowadzenie badań archeozoologicznych.

Fot. 3. Eksploracja obiektu F1 – pochówku bydła (fot. M. Osypińska).

Doczyszczenie pierwotnej powierzchni wewnątrz głównego założenia zaowocowało ujawnieniem 10 obiektów o zróżnicowanym charakterze. Odsłonięto pierwotną formę obstaw czterech dużych tumulusów. Obiekt F1 – pochówek bydła został odsłonięty i wyeksplorowany. Pomiędzy obstawą tumulusa F1, a sąsiadującego z nim tumulusa F4 odkryto koncentrację węgli i drobnych kości małego przeżuwacza. Odkryto też dwa obiekty niewidoczne wcześniej na powierzchni. Były to dwie okrągłe jamy o średnicy około metra. Obok jednej z nich (F10) zarejestrowano dodatkowo duży płaski kamień (F8), a wokół niego liczne fragmenty ceramiki, jak się okazało pojedynczej, niewielkiej misy. W wyeksplorowanym obiekcie F10, pod blokażem kamiennym znaleziono pochówek dziecka w wieku infans. Pochowano je w pozycji kucznej, oparte na prawym boku. Pochówek wyposażony był w naszyjnik z małych muszli ślimaka z rodziny Conidae, żyjącego w Morzu Czerwonym. Na lewej kostce nogi dziecko miało założoną bransoletkę z bardzo drobnych fajansowych, turkusowych paciorków.

Fot. 4. Eksploracja pochówku dziecka – w lewej (ob. F10) i fragmenty czaszki bydła znalezionej na obstawie tumulusa F4 (fot. M. Osypińska).

Według dr Marii Carmeli Gatto ceramika znaleziona w Wadi Khashab ma nieliczne analogie wśród niepublikowanych jeszcze zabytków wiązanych z osadnictwem ludności tzw. Grupy C. Wskazywała by zatem na chronologię pomiędzy w przybliżeniu 2500-1500 p.n.e.
Niezwykle cennym znaleziskiem, szczególnie w aspekcie wiedzy archeozoologicznej dotyczącej historii zwierząt domowych w Afryce, jest kompletny szkielet bydła. Świetny stan zachowania pochówku pozwolił na przeprowadzenie kompleksowych analiz archeozoologicznych, a szczególnie osteometrycznych. W owalnej jamie złożono przedstawiciela afrykańskiego bydła długorogiego. Leżał na lewym boku, z głową skierowaną na NW w kierunku najwyższych widocznych z tego miejsca szczytów górskich. Nogi zwierzęcia były dość ciasno podkurczone. Zwierzę za życia mierzyło około 140 cm w kłębie, było bardzo masywne nawet w odniesieniu do afrykańskiej populacji bydła rodzimego.

Fot. 5. Pochówek bydła (ob. F1).

W chwili śmierci miało około 11-12 lat. Ze względu na specyficzne cechy morfologiczne bydła afrykańskiego trudno jest ocenić płeć. Szczególnymi cechami morfologicznymi była wyjątkowo masywna budowa trzonów kości metapodialnych świadcząca o wzmożonej motoryce za życia, oraz charakterystyczna dla odmian garbatych budowa kręgów piersiowych. Analizy porównawcze z danymi metrycznymi wskazują więcej podobieństw budowy do bydła hodowanego w neolicie niż w czasach późniejszych np. Kermie. Bydło z Wahi Khashab było wyjątkowo duże i masywne w odniesieniu do zwierząt hodowanych na przestrzeni dziejów w Dolinie Nilu.

Fot. 6. Pochówek bydła z Wadi Khashab i jego lokalizacja, ob. F1.

Stanowisko w Wahi Khashab nie ma analogii. Jedyną bliską analogią może być tu El Arib (Bir Asele) - stanowisko od dziesięcioleci niedostępne ze względu na swą lokalizację na terenie spornego pogranicza sudańsko-egipskiego. W roku 1993 w Wadi Elai leżącym 200 km na południe od Wadi Khashab odkryto również pojedyncze kręgi kamienne o średnicy około 20m. Datowanie bezwzględne węgli znalezionych w centralnej partii jednego z nich wskazało okres ok. 3100 p.n.e.
Dane uzyskane podczas pierwszego sezonu badań w Wadi Khashab zdają się wskazywać na długotrwałe funkcjonowanie tego unikalnego założenia. Jest to obiekt o charakterze nie tyle funeralnym co rytualnym, związany z konkretnym kultem, stworzony według określonego schematu, przez społeczność bez wątpienia gospodarczo związaną z koczowniczym chowem bydła. Analogie formalne, oraz typ morfologiczny bydła pochowanego na terenie kompleksu wskazują na możliwość powstania założenia już w czwartym tysiącleciu przed naszą erą. Natomiast zabytki, jak np. ceramika, forma pochówku dziecka, świadczą o użytkowaniu tego miejsca również później, w drugim i pierwszym tysiącleciu przed naszą erą. Obecnie widzimy kompleks megalitycznych konstrukcji w górskim wadi, jako dowód funkcjonowania pasterskich kultur nie związanych bezpośrednio z Doliną Nilu. Zdaje się to miejsce dowodzić hipotez o być może cyklicznym, być może stałym napływie z terenów Kordofanu, Czadu, czy obecnej Republiki Środkowoafrykańskiej, grup o wybitnie pasterskiej gospodarce, której punktem centralnym było bydło długorogie. Społeczności te penetrowały rozległe obszary poza Doliną, zapuszczając się nawet w trudno dostępne góry Pustyni Wschodniej. Wadi Khashab jest jak dotąd najbardziej na północ wysuniętym stanowiskiem tego typu. Osadzając się w nubijskiej części Doliny Nilu w archeologii identyfikowani są jako kolejne grupy: A, C, pan-grave, pre-Kerma i wreszcie Kerma, ze stałymi elementami kultury wskazującymi na swą afrykańską genezę. Choć społeczności odwiedzające wielkie wadi były odmienne chronologicznie, zdaje się, że łączyło je zrozumienie funkcji i formy tego miejsca.

Fot. 7. Zespół prowadzący prace wykopaliskowe w Wadi Khashab w sezonie 2014.

W kolejnych sezonach badawczych w ramach projektu planowana jest kontynuacja prac wykopaliskowych w głównym założeniu kompleksu, oraz datowanie bezwzględne różnych elementów aktywności ludzkiej: pochówków bydła, pochówku ludzkiego, śladów palenisk z kośćmi znajdujących się pomiędzy kamiennymi obstawami kurhanów.

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. dr Marta Osypińska archeozoolog Instytut Archeologii i Etnologii PAN
2. Piotr Osypiński archeolog, kierownik projektu Fundacja Patrimonium
3. Marek Woźniak archeolog, dokumentalista doktorant, Instytut Archeologii i Etnologii PAN
4. Michael Fleming ochotnik Stany Zjednoczone
5. dr Maria Carmela Gatto analiza ceramiki (korespondencyjnie) Yale University

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014
Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl