Wcześniejsze

2014/2015

2015/2016

2016/2017

2017/2018

2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006 mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan mapa program konferencji misje polskie Egipt Sudan misje zagraniczne Egipt Sudan

Wadi Khashab - Wadi Khashab

Wadi Khashab – Egipt

Zlokalizowane w Górach Morza Czerwonego stanowisko Wadi Khashab zostało odkryte w 2009 roku w USA, podczas prospekcji zdjęć satelitarnych. W latach 2010 i 2012 Steve Sidebotham i kilkoro członów misji Berenike (m.in. P. Osypiński i M. Woźniak) prowadzili tam dorywczo prace dokumentacyjne i sondażowe. W roku 2013 Piotr Osypiński został kierownikiem projektu pt. „Miejsce i znaczenie prahistorycznego kompleksu sakralnego Wadi Khashab. Egipt, Pustynia Wschodnia” (NCN, 2012/07/N/HS3/04056).

Fot. 1. Wadi Khashab – obszar działań misji (fot. M. Osypińska).

Fot. 2. Główna konstrukcja megalityczna w Wadi Khashab (fot. M. Osypińska)

W styczniu 2014 rozpoczęto badania wykopaliskowe na terenie kompleksu megalitycznego. Stanowisko leży w rozległym wadi, w wysokiej partii gór. Jest to teren trudnodostępny zarówno ze względu na lokalizację przy egipsko-sudańskim pograniczu, oraz na terenie parku narodowego. W pierwszym sezonie wykopaliskowym planowano doczyszczenie jak największej wewnętrznej części głównego kręgu zbudowanego z dużych ciosów kamiennych. Ważnym elementem planowanych badań było również dokończenie eksploracji pochowku bydła zarejestrowanego podczas badań sondażowych w 2012 i przeprowadzenie badań archeozoologicznych.

Fot. 3. Eksploracja obiektu F1 – pochówku bydła (fot. M. Osypińska).

Doczyszczenie pierwotnej powierzchni wewnątrz głównego założenia zaowocowało ujawnieniem 10 obiektów o zróżnicowanym charakterze. Odsłonięto pierwotną formę obstaw czterech dużych tumulusów. Obiekt F1 – pochówek bydła został odsłonięty i wyeksplorowany. Pomiędzy obstawą tumulusa F1, a sąsiadującego z nim tumulusa F4 odkryto koncentrację węgli i drobnych kości małego przeżuwacza. Odkryto też dwa obiekty niewidoczne wcześniej na powierzchni. Były to dwie okrągłe jamy o średnicy około metra. Obok jednej z nich (F10) zarejestrowano dodatkowo duży płaski kamień (F8), a wokół niego liczne fragmenty ceramiki, jak się okazało pojedynczej, niewielkiej misy. W wyeksplorowanym obiekcie F10, pod blokażem kamiennym znaleziono pochówek dziecka w wieku infans. Pochowano je w pozycji kucznej, oparte na prawym boku. Pochówek wyposażony był w naszyjnik z małych muszli ślimaka z rodziny Conidae, żyjącego w Morzu Czerwonym. Na lewej kostce nogi dziecko miało założoną bransoletkę z bardzo drobnych fajansowych, turkusowych paciorków.

Fot. 4. Eksploracja pochówku dziecka – w lewej (ob. F10) i fragmenty czaszki bydła znalezionej na obstawie tumulusa F4 (fot. M. Osypińska).

Według dr Marii Carmeli Gatto ceramika znaleziona w Wadi Khashab ma nieliczne analogie wśród niepublikowanych jeszcze zabytków wiązanych z osadnictwem ludności tzw. Grupy C. Wskazywała by zatem na chronologię pomiędzy w przybliżeniu 2500-1500 p.n.e.
Niezwykle cennym znaleziskiem, szczególnie w aspekcie wiedzy archeozoologicznej dotyczącej historii zwierząt domowych w Afryce, jest kompletny szkielet bydła. Świetny stan zachowania pochówku pozwolił na przeprowadzenie kompleksowych analiz archeozoologicznych, a szczególnie osteometrycznych. W owalnej jamie złożono przedstawiciela afrykańskiego bydła długorogiego. Leżał na lewym boku, z głową skierowaną na NW w kierunku najwyższych widocznych z tego miejsca szczytów górskich. Nogi zwierzęcia były dość ciasno podkurczone. Zwierzę za życia mierzyło około 140 cm w kłębie, było bardzo masywne nawet w odniesieniu do afrykańskiej populacji bydła rodzimego.

Fot. 5. Pochówek bydła (ob. F1).

W chwili śmierci miało około 11-12 lat. Ze względu na specyficzne cechy morfologiczne bydła afrykańskiego trudno jest ocenić płeć. Szczególnymi cechami morfologicznymi była wyjątkowo masywna budowa trzonów kości metapodialnych świadcząca o wzmożonej motoryce za życia, oraz charakterystyczna dla odmian garbatych budowa kręgów piersiowych. Analizy porównawcze z danymi metrycznymi wskazują więcej podobieństw budowy do bydła hodowanego w neolicie niż w czasach późniejszych np. Kermie. Bydło z Wahi Khashab było wyjątkowo duże i masywne w odniesieniu do zwierząt hodowanych na przestrzeni dziejów w Dolinie Nilu.

Fot. 6. Pochówek bydła z Wadi Khashab i jego lokalizacja, ob. F1.

Stanowisko w Wahi Khashab nie ma analogii. Jedyną bliską analogią może być tu El Arib (Bir Asele) - stanowisko od dziesięcioleci niedostępne ze względu na swą lokalizację na terenie spornego pogranicza sudańsko-egipskiego. W roku 1993 w Wadi Elai leżącym 200 km na południe od Wadi Khashab odkryto również pojedyncze kręgi kamienne o średnicy około 20m. Datowanie bezwzględne węgli znalezionych w centralnej partii jednego z nich wskazało okres ok. 3100 p.n.e.
Dane uzyskane podczas pierwszego sezonu badań w Wadi Khashab zdają się wskazywać na długotrwałe funkcjonowanie tego unikalnego założenia. Jest to obiekt o charakterze nie tyle funeralnym co rytualnym, związany z konkretnym kultem, stworzony według określonego schematu, przez społeczność bez wątpienia gospodarczo związaną z koczowniczym chowem bydła. Analogie formalne, oraz typ morfologiczny bydła pochowanego na terenie kompleksu wskazują na możliwość powstania założenia już w czwartym tysiącleciu przed naszą erą. Natomiast zabytki, jak np. ceramika, forma pochówku dziecka, świadczą o użytkowaniu tego miejsca również później, w drugim i pierwszym tysiącleciu przed naszą erą. Obecnie widzimy kompleks megalitycznych konstrukcji w górskim wadi, jako dowód funkcjonowania pasterskich kultur nie związanych bezpośrednio z Doliną Nilu. Zdaje się to miejsce dowodzić hipotez o być może cyklicznym, być może stałym napływie z terenów Kordofanu, Czadu, czy obecnej Republiki Środkowoafrykańskiej, grup o wybitnie pasterskiej gospodarce, której punktem centralnym było bydło długorogie. Społeczności te penetrowały rozległe obszary poza Doliną, zapuszczając się nawet w trudno dostępne góry Pustyni Wschodniej. Wadi Khashab jest jak dotąd najbardziej na północ wysuniętym stanowiskiem tego typu. Osadzając się w nubijskiej części Doliny Nilu w archeologii identyfikowani są jako kolejne grupy: A, C, pan-grave, pre-Kerma i wreszcie Kerma, ze stałymi elementami kultury wskazującymi na swą afrykańską genezę. Choć społeczności odwiedzające wielkie wadi były odmienne chronologicznie, zdaje się, że łączyło je zrozumienie funkcji i formy tego miejsca.

Fot. 7. Zespół prowadzący prace wykopaliskowe w Wadi Khashab w sezonie 2014.

W kolejnych sezonach badawczych w ramach projektu planowana jest kontynuacja prac wykopaliskowych w głównym założeniu kompleksu, oraz datowanie bezwzględne różnych elementów aktywności ludzkiej: pochówków bydła, pochówku ludzkiego, śladów palenisk z kośćmi znajdujących się pomiędzy kamiennymi obstawami kurhanów.

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. dr Marta Osypińska archeozoolog Instytut Archeologii i Etnologii PAN
2. Piotr Osypiński archeolog, kierownik projektu Fundacja Patrimonium
3. Marek Woźniak archeolog, dokumentalista doktorant, Instytut Archeologii i Etnologii PAN
4. Michael Fleming ochotnik Stany Zjednoczone
5. dr Maria Carmela Gatto analiza ceramiki (korespondencyjnie) Yale University

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014

Zakład Archeologii Egiptu i Nubii IA UW, Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW.
Prawa autorskie zastrzeżone.

Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl