Wcześniejsze

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006

Dongola - Dongola - Polska Misja Archeologiczna w Starej Dongoli

DONGOLA
Polska Misja Archeologiczna w Starej Dongoli
Kierownik Misji: prof. dr Włodzimierz Godlewski
Instytucje uczestniczące w  projekcie: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW . Instytut Archeologii UW – Zakład Archeologii Egiptu i Nubii.  National  Corporation of Antiquities and Museums, Sudan

Okres prac wykopaliskowych: 23.11–20.12.2012 oraz 18.01.2013–18.02. 2013
Prace wykopaliskowe i konserwatorskie w 2013 roku  były prowadzone na  Cytadeli - na terenie zespołu budowli królewskich (SWN.  B.I & B.V) oraz w rejonie północno – wschodniej baszty fortyfikacji;  na terenie komu H -  w południowo- zachodniej części klasztoru i w aneksie SW 

CYTADELA – FORTYFIKACJE
 Cytadela dongolańska ulokowana na wypiętrzeniu skalnym nad brzegiem Nilu,  o wewnętrznej przestrzeni c. 37000 m kwadratowych,  była otoczona fortyfikacjami zbudowanymi na przełomie V i VI wieku. Od strony północnej i wschodniej zarówno kurtyna, o szerokości 5.70m jak i baszty wystające z jej lica na 8.50-8.90m  były masywnymi konstrukcjami zbudowanymi z cegły suszonej i z łamanych bloków piaskowca  od strony zewnętrznej (lico  o grubości c.90cm). Baszty były zbudowane w regularnych odległościach 32-35m. Częściowo odsłonięta w 1993-95 roku baszta północno-zachodnia była fundowana na skale i zachowała się do wysokości 6.0m. Fortyfikacje od strony rzeki były zbudowane z cegły suszonej i miały szerokość: 3.70m w części północnej i  2.10 w części południowej.
 Baszta północno-wschodnia, odsłaniana w ostatnim sezonie, jest znacznie lepiej zachowana od baszty NW. (Fig. 1).

Fig. 1. Fortfikacje. Baszta NE. Foto W. Godlewski, archiwum PCMA.

Była ona również fundowana na skale i miała wymiary: szerokość 6.10;  długość  9.00m. Zachowała się do wysokości  8.35m. Na jej koronie był ulokowany dom, datowany na XVII wiek, który wykorzystywał jej zewnętrzne  kamienne lico jako swoje ściany. Pozwala to przypuszczać, że oryginalna wysokość baszty (i kurtyny po obu jej stronach) wynosiła około 10.50-11.00m.
 Najprawdopodobniej  w końcu XVI wieku, w obliczu zagrożenia otomańskiego, fortyfikacje dongolańskie, częściowo  obsypane wydmami nawianego piasku, zostały rozbudowane a kamienne lico kurtyn obudowane murem z cegły suszonej, o szerokości  c.100cm. Mur ten był fundowany na piasku  4.70m powyżej fundowania  oryginalnego kamiennego lica fortyfikacji.  Wcześniej sugerowałem, że rozbudowa fortyfikacji  była powiązana z obroną cytadeli przed atakami Mameluków  w końcu  XIII wieku.  W trakcie odsłaniania baszty NE  w zasypach przy jej licu i w otaczającej ją  wydmie nie znaleziono ceramiki wykonanej na kole. Cały materiał ceramiczny był ręcznie wykonany i nosił cechy ceramiki postmakuryckiej z XV - XVI wieku. Również zabudowa mieszkalna po północnej stronie fortyfikacji, odsłaniana w ostatnim sezonie, może być datowana na XVII wiek (Fig. 2-3).

Fig. 2-3. Zabudowa mieszkalna przy baszcie NW. Foto W. Godlewski, archiwum PCMA.

Małe parterowe domy, zbudowane z cegły suszonej, najczęściej składające się z dwu lub trzech pomieszczeń, były fundowane na zasypach piaskowych (wydmach).  Bogaty zespół ręczne wykonanej ceramiki gospodarczej odsłonięty w domu DH.116 (Fig. 4-5) o zewnętrznym licu starannie gładzonym i dekorowanym pasami rytej dekoracji oraz w części dolnej starannie odciśniętą matą, pochodzi  z ostatniej fazy funkcjonowania tego domu, i może być datowana na XVII wiek.
W  zasypach przy baszcie północno-wschodniej , poniżej fundowania ceglanego muru licującego kamienną kurtynę, a także powyżej jego fundowania, odsłonięto liczny zespół kości zwierzęcych, wyrzucanych po konsumpcji z domów znajdujących się na koronie fortyfikacji. Jak wykazy ją  badania dr M. Osypińskiej (patrz tabela) w menu mieszkańców Dongoli w XVII wieku przeważało mięso  pochodzące z uboju bydła i wielbłądów.

 

 

Fig. 4-5. Naczynia z domu H.116. Foto W. Godlewski, archiwum PCMA.

CYTADELA – ZESPÓŁ BUDOWLI  KRÓLEWSKICH – SWN .B.I & B.V
W południowo zachodniej części Cytadel od kilku lat prowadzone są badania obejmujące pałac króla Joannesa  B.I (koniec VI wieku) oraz dużą budowlę sakralna po południowej stronie pałacu - B.V.
 Budowla B.V jest dużą centralną bazyliką (25x15m) której ściany i koliste filary są zachowane do wysokości ponad 4.00m w części południowej i wschodniej. W ostatnim sezonie powoli, w miarę postępu prac konserwatorskich, odsłaniano wnętrze budowli  pokrytej  obecnie metalowym dachem. Na ścianach jak również na filarach i pilastrach są zachowane liczne malowidła wykonane na tynkach wapiennych (Fig. 6-7)

Fig. 6-7. Cytadela. SWN. Budowla V, malowidła. D. Zielińska. Archiwum PCMA.

Powierzchnia tynków jest  poważnie zniszczona i wymaga ciągłych konserwatorskich zabezpieczeń w trakcie prac wykopaliskowych. Jak wydaje się jest to kościół powiązany z pałacem Joannesa, ale jego fundowanie jest znacznie późniejsze. Został zapewne zbudowany w IX wieku, ale nie mamy  jeszcze dostatecznej ewidencji aby precyzyjnie datować jego budowę. Sądząc  po walorach technicznych budowli jest to jeden z najlepiej zbudowanych kościołów w Dongoli. Również jakość malowideł wykonanych na wapiennych tynkach jest wysokiej klasy. Malowidłom towarzyszą inskrypcje (legendy) greckie ale również są zachowane teksty staro nubijskie, zapewne dodane później.
 Nad zachodnią częścią budowli, narteksem i zachodnia częścią naosu, odsłoniętą w 2012 roku, zbudowano dach na metalowej konstrukcji i zabezpieczono siatka metalowa wejście do budowli (Fig. 8).

Fig. 8. Cytadela SWN. Budowla III i V. Foto W.Godlewski, archiwym PCMA.

Na terenie Budowli B.I wykonano w ostatnim sezonie trzy wykopy, jeden we wschodniej części pałacu i dwa w zachodniej jego części.  Wykop 2013.01, na osi W-E budowli, w jej wschodniej części  zakończono po odsłonięciu korony zniszczonych murów parteru budowli, około 3.70m powyżej poziomu chodzenia w zachodniej części  budowli, gdzie wysoki parter miał ponad 4.00 m wysokości. W zachodniej części wykopu zachowały się relikty ścian pierwszego piętra pałacu, powyżej stropu parteru (Fig. 9).

Fig. 9. Wykop 2013.1. ściany B.I East. Foto W. Godlewski. Archiwum PCMA. 

Nie nożna stwierdzić z całą pewnością czy odsłonięte relikty muru wschodniego w wykopie 2013.01 są wschodnią fasadą pałacu.  W górnej partii wykopu odsłonięto zabudowę mieszkalną z XVI – XVII wieku (Fig. 10).

Fig. 10. Wykop 2013.1 Dom H.26. Foto W. Godlewski.  Archiwum PCMA.

W wykopach zachodnich 2013.2 (B.I.11) oraz 2013.2 (B.I.36) po usunięciu zagruzowania powstałego po zniszczeniu pałacu w końcu XII wieku, osiągnięto fundowanie ścian pałacu i jego zachodnich pomieszczeń gospodarczych oraz odsłonięto relikty ścian budowli wcześniejszej od pałacu Joannesa – Budowli X wzniesionej w połowie VI wieku. Budowla X została  zbudowana z cegły suszonej równolegle do fortyfikacji zachodnich – w oddaleniu od ich lica wewnętrznego  c.1.80m (Fig. 11) [ Cytadela SWN Budowla X, plan ] jest częścią zabudowy Cytadeli którą znamy z innych wykopów – Budowla IV, przed fasadą południową pałacu, zbudowana z cegły wypalanej posiadała ceglana posadzkę, oraz dom mieszkalny H.111, pod fundamentami domu H.106 w północno-zachodnim narożniku Cytadeli, który był zbudowany z cegły suszonej. Ceramika towarzysząca fundowaniu B.X oraz H.111 jest datowana na połowę VI wieku lub wcześniej.

KOM H – KLASZTOR
 Prace na komie H w ostatnim sezonie prowadzono w południowo – zachodniej części zabudowy klasztornej oraz  w Budowli WH.1 (tzw. Aneks SW) dobudowanej do zewnętrznego muru klasztoru, po północnej stronie przebudowanej bramy zachodniej.
 Dziedziniec południowo-zachodni klasztoru na komie H rozciągał się pomiędzy kościołem i przylegającym do jego zachodniej ściany sanktuarium Anna By a murem zachodnim klasztoru i był od północy wydzielony murem wewnętrznym (Fig. 12). 

Fig. 12. Kom H. Klasztor, dziedziniec SW Foto W. Godlewski, archiwum PCMA. 

Dziedziniec dostępny przez bramę zachodnia był zapewne przeznaczony dla ludności świeckiej odwiedzającej kościół klasztorny i sanktuarium Anna By. Z konieczności był oddzielony murem wewnętrznym (północnym) od północnej części klasztoru dostępnej tylko dla mnichów. Dziedziniec przy wejściu do kościoła i przy południowej ścianie sanktuarium był wybrukowany cegła wypalaną. Mur otaczający klasztor w tej części był zbudowany z cegły suszonej i miał szerokość 1.30m. W zewnętrznym narożniku (SW) był on wzmocniony półkolistą basztą dostępną poprzez wejście w  murze. Pełniła ona funkcje gospodarcze. Była miejscem przygotowywania posiłków dla wizytujących klasztor.
Brama  zachodnia ma dwie fazy konstrukcji. Pierwotnie było to wejście w murze o szerokości 175cm  obudowane od wnętrza dwoma bocznymi ściankami o szerokości  100cm. Lica zewnętrzne muru przy wejściu oraz lica przejścia wewnętrznego były licowane cegłą wypalaną. W wejściu , przy zachodnim licu muru, były węgary zbudowane z bloków piaskowcowych, ale zachowały się jedynie relikty węgara północnego. Narożnik południowo-zachodni jest całkowicie usunięty.
W pewnym momencie po stronie zewnętrznej wejścia zachodniego zbudowano półkolistą basztę o wymiarach: szerokość 6.20m i długość  5.80m z wejściem od południa. Baszta ma ściany o szerokości  1.10m zbudowane z cegły suszonej. W jej wnętrzu, przy ścianie zachodniej znajdowało się małe pomieszczenie, wydzielone ścianką działową, z posadzką zbudowaną z płytek ceramicznych.
 Wyjście od południa o maksymalnej szerokości 160cm ma zachowany jedynie wschodni  węgar obudowany cegłą czerwoną, przy węgarze zachowała się jedynie jedna granitowa  płyta progu wejściowego. Węgar zachodni zapewne wyglądał podobnie. Dojście do południowego wejścia do baszty  było oddalone jedynie 2.00m od lica narożnej baszty murów klasztornych (Fig. 13). 

Fig. 13. Klasztor. Brama zachodnia. Foto W. Godlewski, archiwum PCMA.

KOM H – BUDOWLA WH.01 (Aneks SW)]
 Piętrowa zapewne budowla, pomiędzy basztą wejścia zachodniego na dziedziniec południowo-zachodni  oraz wcześniejszą od niej  Budowlą WH.02, znajdującą się na północ  od niej. Budowla  była dostępna od zachodu i składała się z pięciu pomieszczeń. Była odsłaniana w latach 1995 (B. Żurawski) i w 2005 (S. Jakobielski) oraz została czasowo zabezpieczona. Malowidła z wnętrza tej budowli zostały opublikowane przez M. Marten-Czarnecką (2012).  Zły stan dachu Budowli WH.01, grożący uszkodzeniem wnętrza budowli z jej malowidłami, stworzył konieczność ponownego otwarcia budowli i przekrycia jej nowym metalowym dachem (Fig. 14). 

Fig. 14. Kom H. Budowla WH.01. Fasada zachodnia. Foto W. Godlewski, archiwum PCMA.

Odsłonięto również zachodnią fasadę budowli oraz przeprowadzono w jej wnętrzu dodatkowe badania i prace dokumentacyjne obejmujące architekturę, malowidła oraz inskrypcje zachowane na jej ścianach. Studia A. Łajtara nad zachowanymi inskrypcjami w Budowli WH.01 wykazały, że większość z nich jest zapisana w języku greckim a jedynie niewielka część inskrypcji oraz graffiti  rytych w tynku powstała w języku staronubijskim (Fig. 15).

Fig. 15. Kom H. Budowla WH.01.1 Ściana południowa. Inskrypcje. Foto D. Zielińska, archiwum PCMA. 

Większość tekstów greckich  to legendy towarzyszące malowidłom. Stan ich zachowania jest zły ale ich znaczenie dla opracowania wystroju malarskiego parteru budowli  jest bardzo istotne.  Są również modlitwy i teksty literackie (psalmy).  Graffiti zostały pozostawione przez osoby odwiedzające budowlę. Żadna z inskrypcji nie zawiera daty.
Funkcja budowli, pomimo zachowanych malowideł, inskrypcji  oraz kilku instalacji wewnętrznych,  nie została dotychczas określona. Nie ulega jednak wątpliwości że była to budowla o charakterze sakralnym. Również data jej budowy nie została określona. Z pewnością jest starsza od przebudowanego wejścia zachodniego do klasztoru. Była dostępna dla osób spoza klasztoru ale klatka schodowa w południowym pomieszczeniu budowli umożliwiała nie tylko komunikacje z potencjalnym piętrem budowli,  ale również z zabudową klasztorną.

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. prof. dr hab. Włodzimierz Godlewski archeolog, kierwonik nisji Instytut Archeologii UW
2. Katarzyna Danys-Lasek archeolog dokumentalista PCMA UW
3. Lucia Dominici archeolog Włochy
4. Justyna Dziubecka student archeologii Instytut Archeologii UW
5. Łukasz Jarmużek archeolog, doktorant Instytut Archeologii UW
6. Jolanta Kurzyńska konserwator malarstwa ASP, Kraków
7. prof.UW dr hab. Adam Łajtar epigrafik Instytut Archeologii UW
8. dr Marta Osypińska archeozoolog PAN Poznań
9. Marek Woźniak archeolog, doktorant Instytut Archeologii UW
10. dr Dobrochna Zielińska archeolog Instytut Archeologii UW
11. Ajab Said el-Ahmed archeolog, inspektor NCA, Sudan

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014
Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl