Wcześniejsze

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006

Berenike - Berenike - Polsko-amerykańska misja archeologiczna BERENIKE PROJECT

Instytucje uczestniczące w projekcie: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. University of Delaware. Supreme Council of Antiquities, Egypt
Okres prac wykopaliskowych: 27 grudnia 2012–13 lutego 2013; sezon studyjny w magazynie SCA w Quft 17 lutego–3 marca 2013

Skromny czas, jaki pozostał na prace wykopaliskowe (misja zaczęła wykopaliska dopiero 11 stycznia, ze względu na problemy z otrzymaniem na czas wszystkich odpowiednich zezwoleń wojskowych) został wykorzystany na badania w trzech sektorach stanowiska: rejon bezpośrednio na północ od zatoki portowej, na obszarze uważanym dotąd za śmietniki miejskie z czasów hellenistycznych (archeolog Marek Woźniak); kompleks świątynny u wejścia do portu, przede wszystkim z ostatniego okresu istnienia miasta w IV i V w. n.e. (archeolodzy Joanna Rądkowska, Ignacio Crespo, David Fernández, Joan Oller oraz Anna Zgoda) oraz rejon po wschodniej stronie zatoki portowej, na obrzeżach głównego miasta (archeolodzy Ariane de Saxcé i Michał Musiał) (Fig. 1).

Fig. 1. Prace wykopaliskowe na terenie zatoki portowej; na pierwszym planie rejon temenosu portowego, na drugim planie badania na wschodnim wybrzeżu zatoki portowej. W tle widoczny jest zarys wzgórza gdzie stało miasto, zatoka oraz półwysep Ras Banas, który osłaniał port od północnych wiatrów (Fot. I. Zych; Berenike Project, PCMA UW)

Pomiary w ramach geofizycznej prospekcji stanowiska, prowadzonej corocznie (survey w terenie Dawid Święch i Robert Ryndziewicz; opracowanie wyników Tomasz Herbich) z wykorzystaniem dwóch magnetometrów Geoscan Research FM 256, objęły prawie 4 hektary stanowiska. Zasadniczo zakończono badanie części brzegowej miasta oraz obszar na styku miasta i niezabudowanego rejonu śmietnika z wczesnorzymskiego okresu. Na mapie wyraźnie widać przebieg traktów komunikacyjnych oraz rozplanowanie poszczególnych kompleksów architektonicznych. Zarysowany został również obszar należący do wczesnochrześcijańskiego kościoła we wschodniej części miasta oraz partie brzegowe w północno-wschodniej części stanowiska, gdzie dostrzegalne jest mniejsze zagęszczenie zabudowy architektonicznej (dwie wyodrębnione budowle, jedna z nich częściowo eksplorowana przez misję amerykańsko-holenderską BERENIKE PROJECT pod koniec lat dziewięćdziesiątych). Zarysy murów widoczne są na mapie magnetycznej nawet w centralnej części wzgórza na północ i zachód od świątyni Serapisa, gdzie teren dawniej zniwelowano na potrzeby wojska. Szacuje się, że dotychczas badaniami magnetycznymi objęte zostało około 70% stanowiska Berenike (Fig. 2).

Fig. 2. Mapa magnetyczna stanowiska (opracowanie Tomasz Herbich; Berenike Project, PCMA UW)

Teren stanowiska oraz zatoki portowej został przebadany georadarem szwedzkiej firmy MALA udostępnionym przez Wydział Geologii Uniwersytetu Warszawskiego. Badania przeprowadzili Anna Kotarba Morley (Oxford University) i dr Jerzy Trzciński (Wydział Geologii UW). Dobór sprzętu wyposażonego w antenę 250 MHz oparty został na wynikach wcześniejszych wierceń geologicznych przeprowadzonych przez Annę Kotarbę, które wykazały, że interesujące badaczy obiekty znajdują się na głębokości nieprzekraczającej 10 m. Wstępne wyniki (w metrach poziomo i w nanosekundach pionowo) pokazały zakres i ukształtowanie dna zatoki portowej, jak również zasygnalizowały obecność struktur archeologicznych i geomorfologicznych oraz nieoczekiwane zmiany w ukształtowaniu podłoża niewidoczne na powierzchni. Uzyskane wyniki posłużą również do badań nad procesami zamulania wylotu wadi oraz wybrzeża wokół stanowiska.

1) HELLENISTYCZNE MURY MIEJSKIE
Wstępnym założeniem prac w wykopie BE13-90/93, zlokalizowanym w bezpośrednim sąsiedztwie eksplorowanego wcześniej śmietniska datowanego na okres ptolemejski, było pozyskanie dalszych materiałów, w szczególności ceramiki, dla studiów nad kulturą materialną Berenike okresu hellenistycznego (III–II w. p.n.e.). Dodatkowym aspektem tych prac było określenie datowania i funkcji fragmentu konstrukcji kamiennej widocznej na powierzchni.
Na dnie wielkiego wkopu rabunkowego przecinającego warstwy śmietniska odsłonięto silnie wyrabowane pozostałości masywnego muru z ciosów kamiennych (z miejscowo pozyskiwanego gipsowego anhydrytu), szerokiego na ok. 1 m (Fig. 3). Bardzo fragmentarycznie zachowała się część przyfundamentowa wraz z częścią ławy fundamentowej. W odsłoniętej części mur zmieniał swój bieg, z tego powodu także ława fundamentowa wykonana została w określonych miejscach z dużych — 40–50 cm x 40 cm x 30 cm — ciosów anhydrytowych. Pozostałości odkryte w zachodniej części rozszerzonego wykopu wskazują na to, że fundamenty kurtyn muru (być może tak jak same kurtyny) wykonano z mniejszych fragmentów łamanego kamienia.
Analiza wyników prospekcji magnetycznej w powiązaniu z danymi pozyskanymi dotychczas z badań militarnej zabudowy Berenike okresu hellenistycznego pozwala przypuszczać, że odkryty w tym wykopie mur stanowił część fortyfikacji miejskich, zbudowanych programowo — wraz z dużym fortem usytuowanym w zachodniej części stanowiska — w samych początkach istnienia ośrodka przez wojska hellenistyczne będące pierwszym faktycznym użytkownikiem portu w Berenike. Zaopatrzony w kwadratowe wieże mur obronny biegł najprawdopodobniej z południowego zachodu na północny wschód, od rejonu „fortu” (eksplorowanego w poprzednim sezonie) w kierunku miasta na cyplu. Wraz z północnymi umocnieniami fortu przecinał on w ten sposób jedyną lądową drogę prowadzącą do hellenistycznego miasta/bazy, tworząc z całego obszaru dzisiejszego stanowiska archeologicznego otwartą na morze i dobrze ufortyfikowaną fortecę. Gdyby interpretacja ta została potwierdzona w dalszych badaniach, byłby to pierwszy w rejonie Morza Czerwonego potwierdzony przypadek istnienia kompletnych fortyfikacji miejskich w stylu hellenistycznym, do tego datujących się na czas założenia stanowiska, czyli początek III w. p.n.e. do połowy II w. p.n.e.
To, że rzymskie źródła nie wspominają o żadnych umocnieniach tego typu może świadczyć o dosyć szybkim zarzuceniu ich utrzymywania (wobec braku realnego zagrożenia?) i przejściu do wykorzystania tychże konstrukcji jako źródła budulca kamiennego dla innych inwestycji na terenie miasta. Materiał pozyskany z zasypu wkopu rabunkowego wskazuje na to, że rozbiórka muru była prowadzona w zorganizowany sposób i zakończyła się najprawdopodobniej pod koniec I w. p.n.e. Z jednej strony można przypuszczać, że całość tych prac związana była z odrodzeniem się portu w Berenike w czasach ożywienia handlu na Morzu Czerwonym w okresie augustiańskim. Z drugiej strony, sam fakt tak dokumentnej rozbiórki dawnych fortyfikacji może być dowodem na odmienną doktrynę obronną praktykowaną przez Rzymian w tym rejonie, czyli gęstą sieć niewielkich fortów umiejscowionych na obrzeżach równiny otaczającej Berenike, u wylotów wadi. Forty te, obsadzone małymi garnizonami, otoczone punktami obserwacyjnymi, umożliwiały czynną obronę nie tylko samego portu i jego otoczenia, ale także całej długości szlaków wiodących z Berenike do doliny Nilu.

Fig. 3. Ptolemejski mur miejski(?) w wykopie BE13-90/93, widok od północnego-zachodu (Fot. I. Zych; Berenike Project, PCMA UW)

Z zasypu datowanego na okres augustiański wkopu rabunkowego pochodzi ponad 130 kg muszli należących do trzech lub czterech gatunków jadalnych mięczaków. W jednej z nich zidentyfikowano także pozostałości sproszkowanej ochry (Fig. 10), w innej odkryto namalowany po wewnętrznej stronie czerwoną farbą pasek centymetrowej szerokości. Świadczy to także o wtórnym użyciu muszli.
Muszle (25 kg pochodziło z jednego kontekstu) należy uznać za pozostałości po posiłku przygotowanym dla większej liczby uczestników (być może dla robotników pracujących przy rozbiórce muru). Wśród znalezisk z kontekstów zawierających ceramikę hellenistyczną z III–II w. p.n.e. znalazła się też niewielka terakotowa aplika w postaci bogini Izydy w greckim stroju pochodząca z ozdobnego naczynia oraz terakotowa głowa sokoła (Horusa?) (Fig. 10). Zanotowano również dwa graffiti na ceramice naczyniowej zapisane w języku południowo-arabskim, prawdopodobnie hadramickim, co potwierdza bardzo wczesne kontakty hellenistycznego Berenike z potężnymi królestwami Arabii Południowej.

2) TEMENOS W ZATOCE PORTOWEJ
Po czterech sezonach wykopalisk zakończone zostały badania świątyni z IV–V w. n.e. W obrębie jej murów (BE10/12/13-61) osiągnięto poziom fundamentów i rozpoczęto eksplorację warstw poprzedzających założenie „Świątyni Lotosów”. Kontynuowano prace rozpoczęte w zeszłym roku na zewnątrz murów świątyni, po stronie północnej i północno-zachodniej (BE12/13-81 i BE12/13-87) oraz odsłonięto wejście do budowli od południa oraz rejon bezpośrednio na zachód od wejścia (BE13-89 i BE13-94), na terenie domniemanego temenosu (Fig. 4–6). Dokonano pomiarów i zadokumentowano topograficznie widoczne obiekty na terenie temenosu, w tym zagłębioną „świątynię” oraz zawalisko ściany, scalając plany poszczególnych wykopów w jedną całość (Fig. 7).

Fig. 4. Rejon wykopalisk na terenie temenosu w obrębie zatoki portowej, widok od północnego-zachodu, na pierwszym planie „zagłębiona świątynia” (Fot. S.E. Sidebotham, Berenike Project, PCMA UW)

Fig. 5. Rejon wykopalisk na terenie temenosu w obrębie zatoki portowej, widok od południowego-wschodu, na pierwszym planie „Świątynia Lotosów” (Fot. S.E. Sidebotham, Berenike Project, PCMA UW)

Fig. 6. Rejon wykopalisk na terenie temenosu w obrębie zatoki portowej, widok od północnego-wschodu, na pierwszym planie architektura w obrębie wykopu na północ od „Świątyni Lotosów” i zwalona ściana (Fot. S.E. Sidebotham, Berenike Project)

Fig. 7. Plan temenosu w obrębie zatoki portowej, stan na koniec sezonu 2013 (Pomiary i plan: R. Ryndziewicz, Berenike Project, PCMA UW)

W wyniku tegorocznych prac stało się jasne, że świątynia z późnego okresu została założona na zniwelowanych pozostałościach wczesnorzymskich struktur z I w. n.e., które w niewyjaśnionym jeszcze stopniu pozostawały w użyciu do III w. n.e. Świadectwem wczesnorzymskiej obecności na terenie temenosu są dobrej jakości importowane lampki oliwne, monety (w tym moneta z piątego roku panowania cesarza Filipa I Araba), ceramika, jak również płaska dwustronna figurka boga Besa z niebiesko glazurowanego fajansu (Fig. 10) oraz duża żelazna igła (długości około 16 cm). Trudno na obecnym etapie badań interpretować pozostałości murów i podłóg znalezione w wykopach na zewnątrz murów świątyni, nie pozostawiają one jednak wątpliwości, że na terenie temenosu musiał znajdować się zespół architektoniczny o pewnym znaczeniu i możliwej funkcji religijnej.
Wszystko wskazuje również na to, że jeszcze w połowie IV w. n.e., kiedy najprawdopodobniej przystąpiono do budowy „Świątyni Lotosów”, na obszarze temenosu stały mury z opracowanych bloków kamiennych, zachowane do wysokości co najmniej 2 m. Zawalony mur znajdujący się po stronie północno-zachodniej (Fig. 4, 6, 7) mógł runąć wcześniej, ale stało się to na pewno po połowie III w. n.e. Może to być świadectwem, choć niekoniecznie, ewentualnych poważniejszych ruchów sejsmicznych w tym okresie.
Budowniczowie „Świątyni Lotosów” wybrali na miejsce jej budowy teren na południe od stojącego fragmentu dawnego muru i w przemyślny sposób wkomponowali go w swoją konstrukcję. Ściany zbudowali z główek korali w technice typowej dla rzymskiego a w szczególności późnorzymskiego budownictwa w Berenike, natomiast narożniki budowli prawdopodobnie wzmocnili, używając do tego celu bloków kamiennych z odzysku. Pod fundamentem północnej ściany świątyni, w okolicy domniemanego przejścia w dawnym murze kamiennym, znaleziono depozyt fundacyjny — ścięty brzusiec amfory z zawartością o charakterze ofiarnym.
Badania archeologiczne najwcześniejszej fazy „Świątyni Lotosów”, obejmujące cały szereg wspomagających badań interdyscyplinarnych z zakresu zabytków kultury materialnej, jak również nauk przyrodniczych (archeobotanika, archeozoologia, geomorfologia i geologia), zdają się odzwierciedlać pewne rytuały fundacyjne, które poprzedziły wyposażenie wnętrza. Na otwartych paleniskach przygotowywano posiłek w postaci zupy lub potrawy rybnej, konsumowano również mięso dużych mięczaków przyniesionych być może w ofierze. Ich muszle znaleziono ułożone w charakterystyczny sposób, jakby stanowiły część składanych w świątyni ofiar.
Pierwotnie przestrzeń wewnątrz świątyni była trójdzielna, a część środkową wygrodzono przy pomocy dwóch rzędów nieopracowanych kamieni. Tak wydzielona nawa środkowa była w głębi zakończona kolumnowym ołtarzem, przed i obok którego położono kilka płyt kamiennych. Ustawiono w niej szereg instalacji; były to, poczynając od wejścia: wyłożona drewnem jama wokół ogromnej głowy korala (będącego być może integralną częścią rafy koralowej, na której stoi całe miasto); obły, podłużny fragment czarnego bazaltu ustawiony pionowo i zamocowany w drewnianej konstrukcji; wokół niego miski z drewna palmowego, w których składano ofiary, stawiane na specjalnie przygotowanym pobiałkowanym podłożu; „wazon” z dolnej części amfory, w którym stały cięte kwiaty — lotosy na zmianę z irysami jemeńskimi i nieśmiertelnikami oraz konstrukcje z płaskich płyt i kamieni służące być może do stawiania na nich innego rodzaju amfor. Badania spopielonych pozostałości archeobotanicznych znalezionych w tych ofiarnych miskach wykazały obecność rozmaitych żywic, zboża, kwiatów, owoców i substancji aromatycznych, w tym lotosów, cedru, kwiatów goździka, pszenicy i jęczmienia, selera, fig, balsamki pospolitej i bazylii. (Wiele wskazuje na to, że przynajmniej część tych produktów była hodowana na miejscu, co wymagałoby nieco wilgotniejszych warunków klimatycznych w miejscowym środowisku, czemu z kolei nie przeczą dane klimatologiczne pochodzące z innych części stanowiska.) Przestrzenie pod murami, szerokości około 1,20 m z obu stron, wykładane były matami wyplecionymi z tamaryszkowych gałązek, pokrywanymi warstwą gliny. Zabieg reperowania tych powierzchni powtórzono co najmniej kilkakrotnie w przeciągu kilkudziesięciu lat. Prawdopodobnie odwiedzający świątynię poruszali się właśnie tymi bocznymi nawami i tu pozostawiali, na krawędzi miejsca wyznaczonego przez rzędy kamieni, miseczki zawierające jadło. Badania archeozoologiczne wskazują, że mogły to być żeberka jagnięce w sosie.
Przestrzeń pod ścianą północną, za ołtarzem kolumnowym i w narożnikach przybytku wyraźnie służyła gromadzeniu rożnych przedmiotów, których zapewne z powodów rytualnych nie można było wyrzucić po tym, jak uległy zepsuciu. Wśród tych przedmiotów znalazł się, porzucony do góry nogami w narożniku, posążek z brązu, niegdyś osadzony na drewnianym drzewcu. Ta niewielka figurka o wysokości niecałych 10 cm (Fig. 10) zdobiła szczyt laski (kapłańskiej?) a została odłożona „do lamusa” po tym, jak utraciła głowę. Bóstwo, które przedstawia, pozostaje na razie niezidentyfikowane, ale z pewnością pochodzi ono z innego kręgu kulturowo-religijnego niż rzymski Egipt czy w ogóle rzymski świat zachodni. Nietypowy jest gest rąk figurki oraz szata w postaci odstającej „kamizelki”, a głowa, sądząc po zachowanej podstawie, zapewne była zwierzęca.
Prace wykopaliskowe rozpoczęte przed wejściem do świątyni i po zachodniej stronie zadokumentowały wygląd fasady odpowiadający późnej fazie użytkowania przybytku. Po obu stronach wejścia znajdowały się ławy kamienne, a podłogę wyłożono matami z tamaryszkowych gałązek. Znaleziono tu depozyt ceramiczny składający się z amfor oraz przepalone cegły i rodzaj okrągłego paleniska z przepalonych otoczaków (do złudzenia przypominające palenisko używane przez współczesnych Beduinów do pieczenia podpłomyków). Odkryto również zespół miseczek z drewna palmowego, analogicznych do tych, w których spalano wspomniane ofiary ze zbóż i owoców wewnątrz świątyni. Te znalezione na zewnątrz budynku nie były przepalone i najprawdopodobniej, zgromadzone w jednym miejscu, oczekiwały na ofiarowanie. Czyszczenie rejonu temenosu do pomiarów geodezyjnych potwierdziło użytkowanie tego rejonu w czasie użytkowania świątyni, czyli w IV i V w., kiedy, co należy podkreślić, zatoka portowa Berenike nie była już użytkowana. „Świątynia Lotosów” była w tym okresie przybytkiem znajdującym się zdecydowanie na obrzeżach miasta, w pewnej odległości od najbliższych zabudowań.

Fig. 8. „Świątynia Lotosów” we wczesnej fazie z IV w. n.e.: widoczne wejście z ławami oraz depozytem ceramicznym z późniejszej fazy oraz wnętrze z dwoma rzędami kamieni wygradzającymi nawę środkową oraz instalacjami – bazaltowym betylem i jamą z koralem w części zachodniej przy wejściu oraz kolumnowym ołtarzem w części wschodniej; statuetkę z brązu znaleziono w lewym narożniku wnętrza w głębi (Fot. S.E. Sidebotham, Berenike Project, PCMA UW)

3) WSCHODNI BRZEG ZATOKI PORTOWEJ
Analiza wyników magnetycznej prospekcji na wschodnim brzegu zatoki portowej, czyli na zachodnich obrzeżach miasta Berenike, wykazała nie tylko obecność architektury, sugerowaną od początku ukształtowaniem terenu, ale także pozwoliła prześledzić rozkład indywidualnych zespołów pomieszczeń. Jeden taki zespół, obejmujący – jak się wydaje – pomieszczenie za dużymi apsydami na końcach, został wybrany do badań sondażowych w celu ustalenia chronologii i funkcji tej architektury. Dodatkowo zainteresowanie archeologów wzbudziła orientacja tych budowli, inna od ustawienie domostw w centrum miasta, za to odpowiadająca orientacji świątyni położonej na północno-zachodnich obrzeżach miasta a eksplorowanej przez amerykańsko-holenderską misją w Berenike na początku prac w 1996 i 1997 roku.
Wykop zlokalizowano w miejscu widocznego na mapie magnetycznej narożnika przy pasażu prowadzącym z ulicy do wnętrza tego dużego zespołu architektonicznego (obliczanego szacunkowo na 1000 m2). W pierwszym sezonie odsłonięto narożnik murów z główek koralowca oraz dwa ciągi schodów prowadzących na wyższe kondygnacje budynku (Fig. 9). Materiał archeologiczny wskazuje na użytkowanie tej budowli w IV i V w. n.e. Zaobserwowane zmiany w układzie architektonicznym wejścia z ulicy sugerują jednak, że budynek istniał już wcześniej. Można było z niego najpewniej dostrzec wszystko, co działo się w obrębie „Świątyni Lotosów” (zdjęcie w Fig. 1 ilustruje relacje między tymi dwoma obiektami).

Fig. 9. Narożnik wejścia do zespołu architektonicznego odsłoniętego na wschodnim brzegu zatoki portowej; dwa ciągi schodów, widok od południa (Fot. A. de Saxce, Berenike Project, PCMA UW)

Fig. 10. Zestaw znalezisk z sezonu 2013: posążek niezidentyfikowanego bóstwa z brązu stanowiący zwieńczenie laski kapłańskiej(?), widok po konserwacji; wybór monet ptolemejskich i rzymskich; terakotowa aplika naczyniowa w kształcie figurki Izydy; duża muszla zawierająca sproszkowaną ochrę; terakotowa głowa Horusa(?) (Fot. K. Braulińska, S.E. Sidebotham i T. Witkowska, Berenike Project, PCMA UW)

BADANIA NAD MATERIAŁEM ZABYTKOWYM
Specjalistyczne badania nad materiałem zabytkowym z wykopalisk w tym i poprzednich sezonach objęły fragmenty szkła starożytnego, przedmioty ze skóry, kości i rogu, w szczególności noszące ślady wytwórczości rzemieślniczej, fragmenty jaj strusich, obrobione muszle. Przeprowadzono wyrywkową identyfikację gatunkową węgli drzewnych, uzupełniającą studia archeobotaniczne. Część materiału malakologicznego została przejrzana i zadokumentowana. Oczyszczono i zakonserwowano oraz opracowano monety brązowe oraz statuetkę z brązu. Programowo zajmowano się dokumentacją ceramiki oraz innych kategorii, jak lampki oliwne i zatyczki naczyniowe.
Podczas dwutygodniowego sezonu studyjnego w magazynie SCA w Quft, gdzie zgromadzone są zabytki oddawane do centralnych składnic zabytków Departamentu Starożytności Egiptu, dokończono konserwacji niektórych zabytków metalowych, w tym unikatowej statuetki ze świątyni portowej, oraz pracowano nad materiałem ceramicznym oraz lampkami z wykopalisk amerykańsko-holenderskich. Papirolodzy Roger S. Bagnall i Rodney Ast zakończyli weryfikację dokumentów papirusowych i ostrakonowych do przygotowywanego właśnie trzeciego tomu publikacji dokumentów pisanych z Berenike.

Tekst: Iwona Zych przy współpracy Joanny Rądkowskiej i Marka Woźniaka

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. Hosam Aboud Abd El Hamied archeolog/logistyk SCA
2. dr Rodney Ast papirolog Institute of Papyrology, University of Heidelberg
3. prof. Roger Bagnall papirolog Institute for the Study of the Ancient World, New York University
4. Katarzyna Bartoś baza danych freelance
5. Kamila Braulińska fotograf freelance
6. Ignacio Crespo Lineira archeolog ARGOS Arqueologia
7. dr Krzysztof Domżalski ceramolog Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa
8. Beata Dziedzic ochotniczka freelance
9. Agnieszka Dzwonek asystent ceramolog stypendystka MEN, PCMA
10. Delia Eguiluz Maestro koserwator freelance
11. Farag El Shazly Mohamed Ali inspektor w Berenike SCA
12. Ahmed Esmail Mahmoud Hassan Inspektor, magazyn w Quft SCA
13. David Fernandez Abella archeolog doktorant Universidad de Santiago de Compostela
14. Mariusz Gwiazda rzemiosło skórnicze i rogownictwo doktorant, UKSW
15. dr John W. Hayes ceramolog Oxford University
16. Bénédicte Khan wytwórczość rzemieślnicza doktorantka, Paris I Panthéon-Sorbonne, afiliowana z Institut Francais du Proche Orient [IFPO]
17. Anna Maria Kotarba-Morley geoarcheolog doktorantka, Oxford University, stypendystka MEN
18. Renata Kucharczyk szkło starożytne PCMA UW
19. Katarzyna Lach konserwator doktorantka, Instytut Archeologii UJ
20. Michał Musiał archeolog freelance
21. Joan Oller Guzman archeolog freelance
22. Katarzyna Pawłowska dokumentalistka studentka Instytutu Archeologii UW
23. Joanna Rądkowska archeolog stypendystka MEN, PCMA
24. Robert Ryndziewicz archeolog-geofizyk, topograf freelance
25. Ariane de Saxcé archeolog student, Université de la Sorbonne, Paris IV
26. Norman Shelly ochotnik freelance
27. prof. Steven Edward Sidebotham współdyrektor, archeolog, historyk, numizmatyk University of Delaware, USA
28. Mary Sidebotham dokumentalistka (video log) freelance
29. Dawid Święch archeolog-geofizyk, topograf freelance
30. dr Roberta Tomber ceramolog British Museum
31. dr Jerzy Trzciński geolog Wydział Geologii UW
32. Monika Więch ceramolog doktorantka, Ośrodek Badań nad Antykiem w Środkowowschodniej Europie, stypendystka MEN
33. Teresa Witkowska dokumentalistka MOYO
34. Marek Woźniak archeolog doktorant, Instytut Archeologii i Etnologii PAN
35. Mohamed Zaraad inspektor, magazyn w Quft SCA
36. Anna Zgoda archeolog freelance
37. dr hab. Jarosław Zieliński archeobotanik freelance
38. Iwona Zych Współkierownik, archeolog, specjalista - lampki, drewno PCMA UW

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014
Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl