Wcześniejsze

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006

Dongola - Polska Misja Archeologiczna w Starej Dongoli

Instytucje uczestniczące w projekcie: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Instytut Archeologii UW – Zakład Archeologii Egiptu i Nubii. National Corporation of Antiquities and Museums, Sudan

Okres prac wykopaliskowych: 15.01.2012–1.03. 2012

Prace wykopaliskowe i konserwatorskie w 2012 roku były prowadzone na Cytadeli, na terenie zespołu budowli królewskich (B.I & B.V), na terenie komu H, w aneksie północno-zachodnim i w kościele monastycznym, oraz we wnętrzu Sali tronowej w Budowli zwanej Meczetem

 

Cytadela – Budowla I (Pałac króla Joannesa)

            Prace wykopaliskowe prowadzono w zachodniej części założenia w pomieszczeniach gospodarczo magazynowych B.I.37; B.I.40 -41 oraz wewnątrz westybulu przy północnym wejściu do Pałacu (B.I.24) (Fig. 1).

Fig. 1. Dongola. Cytadela – SWN. Zespół budowli królewskich B.I; B.III i B.V. Po badaniach w 2012 roku (archiwum PCMA – S. Maślak).

 

W pomieszczenia B.I.37 oczyszczono jego południową część do poziomu oryginalnego i stwierdzono, że było ono dostępne z korytarza B.I.11 poprzez wejście w ścianie wschodniej. Wejście to zostało następnie zablokowane i w pomieszczenie stało niedostępnym już miejscem lokowania wysypów z pałacu. W górnej części zasypu zalegał w pomieszczeniu gruz ceglany z okresu zniszczenia budowli w końcu XIII wieku.

W pomieszczeniach B.I.40-41 kontynuowano prace z poprzednich sezonów oczyszczając ich wnętrza do poziomu budowlanego zewnętrznego – zachodniego - muru cytadeli. W obu pomieszczeniach odsłonięto relikty budowli z cegły suszonej, wcześniejszej od Pałacu Johannesa. Ceramika znaleziona wewnątrz tej zabudowy pozwala wiązać jej powstanie z połową VI wieku (Fig. 2-3). Badania prowadzone w obu pomieszczeniach pozwoliły również ustalić zmiany w zabudowie zachodniej części pałacu we wczesnym okresie jego funkcjonowania w VII – VIII wieku. Zabudowa zachodnia – pomiędzy korytarzem Pałacu (B.I.11) a murem zachodnim cytadeli była przynajmniej dwukrotnie przebudowywana. W zasypach obu pomieszczeń odsłonięto duży zespół ceramiki lokalnie produkowanej i importowanej z północy z Egiptu – głownie amfory egipskie, ale również z Palestyny i Afryki Północnej, w których dostarczano do pałacu w końcu VI i w pierwszej połowie VII wieku wino. Fragmentom amfor towarzyszyły w zasypach stemplowane zatyczki. W zasypach odsłonięto również liczne fragmenty kości zwierzęcych, niewątpliwe odpadki z e stołów pałacowych. Odpryski szkła zielonego, o wysokiej czystości, pochodzące z brył szkła transportowanego do pracowni w zabudowie pałacowej świadczą o istnieniu warsztatów zajmujących się produkcją naczyń szklanych. Zachowały się również małe fragmenty wyrobów.

Fig. 2. Dongola. Cytadela – SWN. Budowla B.I.41. Mury budowli przedpałacowej, 2 połowa VI wieku (archiwum PCMA – W. Godlewski).

Fig. 3. Dongola. Cytadela – SWN. Budowla przedpałacowa we wnętrzu B.I.41. Fragmenty naczyń 2 połowa VI wieku (archiwum PCMA – W. Godlewski).

 

W pomieszczeniu B.I.24 usunięto jedynie zachodnią część zagruzowania jego wnętrza, zapewne z końca XIII wieku. Pozwoliło to na uchwycenie całkowitych wymiarów wejścia północnego z monumentalną arkadą (H.3.40 m, W. 2.53 m) zabezpieczonego murem w końcu XIII wieku (Fig. 4), oraz oryginalnego poziomu chodzenia we wnętrzu westybulu. Na jego ścianie południowej zachowały się graffiti. (Fig. 5) Z westybulu północnego (B.I.24 i 44) prowadziło jedno wejście, również zwieńczone kamienną arkadą, do korytarza pałacowego (B.I.11).

 

Fig. 4. Dongola. Cytadela – SWN. Wejście północne do Pałacu Johannesa, widok od wnętrza (archiwum PCMA – W. Godlewski).

Fig. 5. Dongola. Cytadela – SWN. B.I.24. Ściana południowa – czuwający pies (archiwum PCMA – K. Danys-Lasek)

 

Cytadela – Budowla V

            Prace wykopaliskowe były prowadzone w zachodniej i północno-zachodniej części wnętrza tej niezwykle porządnie wzniesionej budowli sakralnej powiązanej z pałacem (B.I.) Ściana zachodnia budowli i zachodnia część ściany północnej zostały wybrane do poziomu posadzki przez poszukiwaczy materiałów budowlanych zapewne w XIX–XX wieku, ale południowa i wschodnia część budowli jest zachowana do wysokości 3.60 m. Odsłonięto kamienną posadzkę, z łamanych płyt piaskowcowych, przetworzonych, we wnętrzu narteksu oraz w północno zachodniej części naosu. Narteks budowli, wąskie pomieszczenie na całej szerokości budowli było podzielone trzema arkadami wspartymi na pilastrach przyściennych oraz połączone z naosem trzema przejściami. Narteks był dostępny poprzez południowe wejście obudowane piaskowcowymi blokami, starannie przyciętymi do kantu. Drugie wejście do budowli znajdowało się w centralnej części jego północnej fasady i prowadziło bezpośrednio do naosu. Ściany narteksu były starannie tynkowane tynkiem wapiennym i pokryte malowidłami, zachowanymi we fragmentach. Znacznie lepiej zachowane malowidła znajdują się na filarach i ścianach południowej i wschodniej części budowli.

            Południowo–zachodnią część naosu zajmowała klatka schodowa dostępna zarówno z naosu jak i narteksu poprzez jego przejście południowe, prowadzące również do naosu. W przejściu centralnym z narteksu do naosu, w przebudowanej posadzce, odsłonięto starannie zamontowaną w posadzce grecką stelę nagrobną wykonaną w lokalnym marmurze. Była to Stela Staurosanii, wnuczki lub wnuka króla Makurii Zachariasa, osoby o nieokreślonej płci – członka rodziny królewskiej zmarłej 21.12.1057 roku (Fig. 6). Stela obok popularnej modlitwy echologion mega ale pozbawionej frazy zapewniającej duszy osoby zmarłej spoczynek na łonie Abrahama Izaaka i Jakuba, poświadcza nieznanego dotychczas władcę Makurii – Zachariasa V, dziadka Staurosanii, zapewne ostatniego króla z dynastii dongolańskiej (836–1060). Imię zmarłej osoby, najprawdopodobniej kobiety (dziewczynki) jest poświadczone po raz pierwszy, nie mamy na steli wymienionych funkcji pełnionych przez osobę zmarłą, być może jako dziecko – wiek zmarłej osoby nie zachował się na uszkodzonej w tym miejscu steli. Intrygujący jest również brak imienia ojca, niewątpliwie również członka rodziny królewskiej.        Budowla B.V z technologicznego punktu widzenia jest najlepiej zbudowaną budowlą w Dongoli spośród dotychczas odkrytych. Data ufundowania budowli nie została jeszcze ustalona, ale z pewnością miało to miejsce przed końcem IX wieku.

 

6. Dongola. Cytadela – SWN. Budowla B.V. Stela Starosanii w posadzce naosu, przy wejściu centralnym (archiwum PCMA – W. Godlewski).

 

Klasztor Antoniego Wielkiego (Stanowisko H)

Kościół

            Kościół klasztorny odsłonięty w latach 2005 – 2007 przez D. Gazdę został ponownie oczyszczony w 2011 roku w celu wykonania dokumentacji jego wnętrza oraz w celu przeprowadzenia dodatkowych badań. W tym sezonie zakończono dokumentację posadzki we wnętrzu tego znakomitego kościoła klasztornego (Fig. 7) zbudowanego na planie trójnawowej bazyliki z centralną wieżą w drugiej połowie VI wieku oraz wykonano kilka sondaży w jego centralnej i wschodniej części – w sanktuarium oraz w pastoforiach kościoła. Uchwycono fundowanie ścian oraz ławy fundacyjnej biegnącej w naosie pomiędzy nawą główną i nawą północną bazyliki, na której były fundowane centralne kamienne filary wieży oraz granitowe kolumny kościoła.

 

 

Fig. 7. Dongola. Klasztor (Kom H). Kościół klasztorny. Plan budowli oryginalnej, koniec VI wieku (archiwum PCMA – S. Maślak).

 

Mauzoleum świętego Anna-by

Prowadzono również uzupełniające prace dokumentacyjne w wnętrzu sanktuarium świętego makuryckiego Anna-by, dobudowanego do zachodniej fasady kościoła klasztornego w jej południowej części. Na ścianach budowli stwierdzono nowe malowidła (Fig. 8) oraz wykonano pełną dokumentację wcześniej rozpoznanych malowideł. Ponownie odsłonięto grób świętego w celu przeprowadzenia badań antropologicznych. Zmarły był pochowany w wąskim, głębokim na 1.60 m grobie wykutym w stosunkowo miękkim skalistym podłożu. Był to mężczyzna zmarły w wieku około 50-60 lat. Cierpiał prawdopodobnie na zespół chorobowy zwany DISH (Diffuse Idiopathic Skeletal Hyperostosis), objawiający się między innymi jednostronnym skostnieniem więzadeł w obrębie kręgosłupa prowadzącym do znacznego zmniejszenia jego elastyczności.

 

Fig. 8. Dongola. Klasztor (Kom H). Sanktuarium świętego Anna-by. Anioł (archiwum PCMA – D. Zielińska).

 

Mauzoleum biskupów dongolańskich

            Kontynuowano również badania w północnej części aneksu północno-zachodniego, dobudowanego do wieży klasztornej zapewne w XI wieku. Ponownie otwarto północną kryptę we wnętrzu tego kompleksu w celu przeprowadzenia badań antropologicznych osób w niej pochowanych oraz uzupełnienia dokumentacji architektonicznej krypty. Wnętrze krypty było wypełnione zasypem powstałym w wyniku opadnięcia pod wpływem wilgoci tynków z jej ścian i sklepienia, co bardzo utrudniało jej oczyszczenie i badania antropologiczne. Krypta północna (nr.3) została zbudowane w dużym wkopie równocześnie z kryptą południową (nr.2) w trakcie jednorodnego procesu budowlanego. Jej ściany były zbudowane z cegły palonej, a sklepienie z cegły suszonej. Sklepienie krypty nr.3 było wykonane w drugiej kolejności po zbudowaniu sklepienia krypty nr.2 i było w części południowej oparte nie na ścianie działowej lecz na sklepieniu krypty południowej (nr. 2). Obie krypty były dostępne poprzez wąskie (35cm szerokości) ale oddzielne szyby grobowe ulokowane po zachodniej ich stronie oraz małe otwory, przesklepione łukiem, w zachodniej ścianie obu krypt. Wejście do krypty nr.3 miało wymiary: H. 54 cm, W. 36 cm. We wnętrzu krypty o wymiarach 245 x 98-100cm i wysokości 105cm pochowano łącznie 5 osób złożonych na dwu poziomach oddzielonych od siebie warstwą zasypu (Fig. 9). W dolnej warstwie spoczywało trzech mężczyzn – dwa zachowane szkielety były naruszone przesuwaniem ich pod ścianę północną w celu ulokowania zwłok trzeciego mężczyzny, którego szkielet zachował się w naturalnej pozycji. W górnej warstwie pochowano znacznie później dwóch mężczyzn. Z tych ostatnich pochówków zachowały się fragmenty szat kolorowych z wełny i jedwabiu oraz fragmenty całunu jedwabnego. Dekorację całunu stanowią delikatne cienkie paseczki w kolorach czerwonym, granatowym, kremowym, brązowym i zielonym. Wiek zmarłych mężczyzn określono wstępnie na około 50 lat. Jedynym stwierdzonym wyposażeniem we wnętrzu krypty była dolna część późnej amfory, lokalnej produkcji. Kilkanaście małych fragmentów ceramiki zapewne wypadło z konstrukcji sklepienia, gdy jego część obsunęła się do wnętrza.

 

9. Dongola. Klasztor (Kom H). Aneks NW. Krypta no.3. Antropolog R. Mahler we wnętrzu (Archiwum PCMA).

 

Meczet (Sala tronowa królów Makurii))

            We wnętrzu centralnej sali na pierwszym piętrze Budowli zwanej Meczetem a oryginalnie do 1317 roku pełniącej rolę Sali tronowej królów Makurii kontynuowano prace konserwatorskie polsko-sudańskiego zespołu. Oczyszczono zachowane częściowo malowidła na ścianie północnej, po obu stronach północnego wejścia a także małe fragmenty malowideł zachowanych na ścianach sali w jej południowo – wschodnim narożniku. Na ścianie północnej w jej zachodnim odcinku doczyszczono kompozycję już wcześniej wstępnie rozpoznaną jako krzyż z czterema istotami apokaliptycznymi i centralnie umieszczonym popiersiem Chrystusa. Po oczyszczeniu ściany w tym sezonie okazało się że jest to znacznie bardziej rozbudowana kompozycja (Fig. 10). Centralne miejsce zajmuje ustawiony na stopniach krzyż z ramionami wypełnionymi pięcioma tondami z przedstawieniami Chrystusa w centrum krzyża i czterech istot apokaliptycznych na jego ramionach. Po bokach krzyża nad i pod jego poziomymi ramionami namalowano siedzące na tronach postacie w białych szatach, których liczbę trudno jest ustalić ze względu na stan zachowania tynku, ale najprawdopodobniej są to kapłani (starcy) i powinno ich być dwudziestu czterech, po dwunastu z każdej strony pionowego ramienia. Po obu stronach podstawy krzyża stoją fragmentarycznie zachowane postacie – zapewne adorujące krzyż. Mamy więc unikalną w malarstwie nubijskim kompozycję nawiązującą do tekstu Objawienia Św. Jana oraz do tekstu wiązanego z Cyrylem z Jerozolimy którego fragment w tłumaczeniu na język staronubijski znaleziono w 1982 roku w Qasr Ibrim.

“… when the four (living creatures) give glory, honor and thanksgiving, the twenty-four white, glorious priests, when they take off their crowns, worship the throne…. (M. Browne).

Kim są postacie stojące po bokach podstawy krzyża trudno będzie ustalić. Jedna z nich ma na głowie częściowo zachowaną koronę.

Fig. 10. Dongola. Meczet. Sala centralna na piętrze. Malowidło na ścianie północnej – Krzyż z istotami apokaliptycznymi i siedzącymi kapłanami (starcami) oraz stojącymi osobami adorującymi (archiwum PCMA – D. Zielińska).

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. prof. dr hab. Włodzimierz Godlewski archeolog, kierownik misji Instytut Archeologii UW
2. Barbara Czaja-Szewczak konserwator tkanin Muzeum w Wilanowie
3. Katarzyna Danys-Lasek archeolog, dokumentalistka PCMA UW
4. prof.UW dr hab. Adam Łajtar epigrafik Instytut Archeologii UW
5. Robert Mahler antropolog PCMA UW
6. Szymon Maślak archeolog PCMA UW
7. Dorota Moryto-Naumiuk konserwator malowideł Akademia Sztuk Pięknych, Kraków
8. dr Marta Osypińska archeozoolog Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Poznań
9. dr Dobrochna Zielińska archeolog Instytut Archeologii UW
10. Ajab Saidel-Ajab archeolog, inspector NCAM

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014
Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl