Wcześniejsze

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006

Berenike - Polsko-amerykańska misja archeologiczna BERENIKE PROJECT

Instytucje uczestniczące w projekcie: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. University of Delaware. Supreme Council of Antiquities, Egypt

Okres prac wykopaliskowych: 18 grudzień 2011–13 luty 2012

 

Prace wykopaliskowe prowadzone były na trzech odcinkach starożytnego miasta: rejon po zachodniej stronie zatoki portowej, interpretowany wstępnie jako pozostałości wczesnohellenistycznego fortu (archeolog Marek Woźniak); kompleks świątynny u wejścia do portu, przede wszystkim z ostatniego okresu istnienia miasta w IV i V w. n.e. (archeolodzy Joanna Rądkowska, Ignasio Crespo, David Fernández oraz Ariane de Saxcé), oraz rejon śmietnika z okresu wczesnorzymskiego (archeolodzy Piotr Osypiński, Ewa Czyńska i Marek Woźniak).

W ramach BERENIKE PROJECT kontynuowana badania wykopaliskowe i dokumentacyjne w ramach dwóch podprojektów, wykorzystując nadarzające się sposobności dotarcia na stanowiska z robotnikami i sprzętem w styczniu 2012 roku (trzy dni w przypadku Wadi Khashab i dwa tygodnie w Wadi Gemal):

1) WADI KHASHAB, okręg cmentarny położony w górach Pustyni Wschodniej, odkryty podczas badań powierzchniowych w 2010 roku; pracami kierował archeolog Piotr Osypiński.

2) WADI NUGRUS i WADI SIKAIT (WADI GEMAL) (osiedla związane z rzymskim kopalnictwem szmaragdów w górach Pustyni Wschodniej); pracami kierował architekt Jean-Louis Rivard.

3) SERAPIS TEMPLE PROJECT, przeprowadzono tylko niezbędne prace czyszczące; planowany drugi sezon w świątyni Sarapisa został przesunięty na przyszły rok.

Kontynuacja prospekcji geofizycznej wykorzystującej metodę magnetyczną przyniosła wyniki obejmujące dalszych 6 ha obszaru stanowiska. Po bieżącym sezonie został uchwycony całkowity przebieg południowego i częściowo południowo-wschodniego obrzeża miasta, zlokalizowano przypuszczalny brzeg skamieniałej rafy, na której stanęło miasto, rozpoznano teren wokół rzekomej wyspy u wejścia do południowo-zachodniej zatoki portowej, gdzie mieści się kompleks budowli świątynnych, oraz charakter skarpy opadającej do wadi na południe i południowy-zachód od terenu, na których lokalizowane jest obecnie przypuszczalne osadnictwo wojskowe wczesnohellenistyczne.

Rekonesans geologiczny w połączeniu z wynikami kontynuowanego programu wierceń nastawionych na geoarcheologiczną rekonstrukcje krajobrazu miasta i portu w kolejnych fazach istnienia przede wszystkim potwierdził powoli kształtujący się obraz przebiegu linii brzegowej i charakteru zatoki portowej. Dostarczył też danych do analizy zmian geomorfologicznych następujących na stanowisku w okresie jego zagospodarowania przez człowieka, a wynikających po części z zmian klimatologicznych w okresie od czasów ptolemejskich do VI w. n.e. Dodatkowych danych do rekonstrukcji krajobrazu antycznego Berenike dostarczają obserwacje archeobotaniczne.

 

Wczesnohellenistyczny fort w Berenike

Marek Woźniak

Wyniki badań geofizycznych przeprowadzonych częściowo jeszcze w roku 1999, a uzupełnionych w sezonie 2009 umożliwiły całościowe spojrzenie na zachodnią część stanowiska, gdzie w czasie wcześniejszych prac wykopaliskowych misji amerykańsko-holenderskiej udało się zlokalizować bliżej nie określone pozostałości pochodzące z okresu wczesnohellenistycznego. Ich industrialny charakter wskazywał na istnienie na tym obszarze głównie budowli magazynowych i warsztatów, być może związanych z obsługą wypraw morskich. W sezonie 2010 uzupełniono badania geofizyczne w tym rejonie (a w obecnym sezonie przeprowadzono dodatkowe weryfikujące badania na wybranym obszarze) i na tej podstawie rozpoznano na mapie magnetycznej strukturę znacznych rozmiarów. Według wstępnej hipotezy byłaby to wielofazowa budowla o charakterze magazynowo-obronnym; przypuszczalnie fort należący do pierwotnego wczesnohellenistycznego założenia ufundowanego przez pierwszych władców ptolemejskich.

Prace prowadzone w sezonie 2012 miały za zadanie potwierdzić lokalizację wysuniętej najbardziej na północ, obronnej części struktury, oraz określić jej stan zachowania i potwierdzić datowanie. Dwa połączone wykopy o rozmiarach 5 x 7,5 m oraz 5 x 5 m, zlokalizowane w oparciu o mapy geofizyczne, odsłoniły na wybranym obszarze pozostałości trzech-czwartych masywnej, kwadratowej budowli, którą można interpretować najprawdopodobniej jako narożną wieżę należącą do większego założenia. Mury budowli zachowały się niestety w stanie szczątkowym, wyrabowane całkowicie w późniejszym okresie, jednak wyraźnie widoczne wkopy fundamentowe, wcięte w powierzchnię naturalnej skały, pozwoliły na precyzyjne odtworzenie nie tylko jej planu, ale nawet sposobu wyznaczania i wykonywania fundamentów, oraz kolejności powstawania poszczególnych wkopów i murów. W warstwach niwelacyjnych wypełniających wkopy fundamentowe od ich brzegu aż do krawędzi rzymskich wkopów rabunkowych wyznaczających przebieg murów, odkryto dużą ilość dobrze zachowanej ceramiki zasobowej (głównie amfor). Ich formy przebadane przez ceramologa Robertę Tomber z British Museum potwierdziły datowanie odkrytych struktur na III-II w. p.n.e., zawężone dodatkowo do samego początku III w. p.n.e. przez stemple na imadłach dwóch hellenistycznych amfor pochodzących z wkopu rabunkowego. Z tych samych warstw piaskowych niwelacji pochodzi też fragment kamiennej (wykonanej z czerwonego piaskowca) osełki, używanej być może do ostrzenia metalowych narzędzi, którymi kuto wkopy fundamentowe, oraz duża łopatka zwierzęca (wielbłądzia, lub końska) ze śladami starcia na szerokiej, górnej krawędzi, zastosowana najprawdopodobniej w charakterze łopaty do rozgarniania piasku. Narzędzia te pozwalają na uzupełnienie informacji na temat sposobów powstawania tej budowli pozbawionej bezpośrednich analogii w basenie Morza Czerwonego. Prace będą kontynuowane.

 

Kompleks świątynny u wejścia do zatoki portowej

Joanna Rądkowska

Berenike nad Morzem Czerwonym to starożytny port, do którego przypływały statki z towarami z Indii, Cejlonu czy Arabii Południowej. Miasto było zatem schronieniem i miejscem czasowego zamieszkania dla marynarzy, handlowców i ludności z najodleglejszych zakątków świata. Spotykały się tutaj kultury i języki w najróżniejszych odmianach i w całej swojej różnorodności. Wyniki badań przeprowadzonych w ostatnim sezonie 2012, pozwoliły na ustalenie nowych faktów dotyczących również życia religijnego mieszkańców tego portowego miasta.

Do tej pory na terenie Berenike zlokalizowano kilka budynków o charakterze sakralnym. Jednakże po raz pierwszy udało się odsłonić świątynię będącą częścią większego kompleksu datowanego przynajmniej od okresu wczesnorzymskiego do V w. n.e.. Pozostałości co najmniej trzech budowli odsłonięto w południowej, portowej części Berenike na tzw. wyspie, w domniemanej zatoce portowej. Budynek omawianej świątyni datowany jest na okres późnego antyku (IV-V wiek). Sezon 2012 pozwolił na uchwycenie wczesnej fazy jego użytkowania (IV wiek).

Etap ten związany jest z charakterystycznym zagospodarowaniem wnętrza budynku: trójdzielnym wnętrzem, szalowanym drewnem zagłębieniem, w którym odsłonięto duży koral – bez wątpienia o charakterze kultowym, ołtarzem-kolumną, ołtarzykami do spalania kadzidła. Faza ta związana jest także z szeregiem obiektów wotywnych, których część, m. in. Plakietka z brązu przedstawiająca protomę byka, pochodzi najprawdopodobniej, jak wskazują wstępne ustalenia, z Arabii Południowej. Zarejestrowano ślady uczt rytualnych lub składania ofiar z mięsa, a także przynoszenia do świątyni bukietów kwiatowych, m.in. z lotosów i irysa jemeńskiego.

Dwa sezony prac przeprowadzonych na terenie świątyni wykazały bardzo intensywne jej użytkowanie i pozwoliły na dość szczegółową rekonstrukcję i odtworzenie wszelkich czynności wykonywanych w jej wnętrzu, związanych zarówno z pracami remontowymi jak i sprawowanymi kultami.

 

Cmentarzysko kotów i psów wśród śmieci

Iwona Zych

Kolejne prace w obrębie wczesnorzymskiego śmietnika znanego z wcześniejszych badań poszerzyły zakres danych dotyczących ewentualnego cmentarzyska małych zwierząt, przede wszystkim kotów i psów, zlokalizowanego na tym terenie w ubiegłym sezonie. Celowe grzebanie ciał zwierząt zostało potwierdzone w warstwach od najwcześniejszej datowanej na początek osadnictwa rzymskiego na tym terenie, po warstwy tuz pod powierzchnią przypisywane być może nawet późnemu antykowi (IV-V w. n.e.). W obrębie jednego z wykopów znalazły się nawet dwa kopczyki kamienne kryjące zwłoki kilkuletnich dzieci, niestety bez pewnie datującego materiału archeologicznego. Jedynie po formie i licznych analogiach znanych z terenu Pustyni Wschodniej można dopuszczać tak późne datowanie, wsparte poszlakową ewidencją z sąsiedztwa tego wykopu. Prace archeologiczne wykazały intensywne użytkowanie tej samej przestrzeni do grzebania padłych zwierząt, jak również przechowywania czy tez usuwania resztek konsumpcyjnych w postaci jamy z kośćmi owiec czy też kóz. Identyfikacja gatunkowa szczątków zwierząt zostanie przeprowadzona przez archeozoologa w kolejnym sezonie.

Śmietniska dostarczyły zwyczajowego zestawu rozmaitych kategorii śmieci, czyli ceramiki, nie wyłączając świetnej ceramiki stołowej typu barbotine, odłamków szklanych naczyń, w tym kolejnych przykładów luksusowych naczyń z rżnięta dekoracją, fajansowych i drewnianych przedmiotów, lampek oliwnych, wyrobów z brązu i żelaza, pozostałości roślin, w tym znakomicie zachowanej skorupy z orzecha kokosowego. Wśród szczątków archeobotanicznych dopatrzono się także pozostałości kwiatów, które nie występują na dziko w tym regionie, zatem niewątpliwie musiały być przywożone i hodowane w doniczkach. Dostrzegalny jest jednakowoż zmieniający się charakter śmietniska w miarę przesuwania miejsca eksploracji na północ i północny zachód od poprzednio eksplorowanych części. Dogłębne studia być może pozwolą na wyciagnięcie dalszych wniosków co do charakteru i sposobów użytkowania tego obszaru znajdującego się na zapleczu dawnego portu.

Unikatowymi znaleziskami z terenu Berenike okazały się dwa paciorki szklane wykonane w technice millefiori, przedstawiające maski teatralne. Maski tego rodzaju należą do luksusowych rzymskich wyrobów biżuteryjnych; nasze wyprodukowano w I w. n.e.. Do rzadkości należy tez drewniana etykietka z przewierconym otworem do przywiązania sznurkiem, zapewne do towaru, który identyfikowała nieodczytanym na razie napisem, w grece po jednej stronie i w języku być może aramejskim po drugiej.

 

Badania specjalistyczne

W tym sezonie specjalistyczne badania nad materiałem z poprzednich sezonów przeprowadzone zostały na paciorkach (dr Joanna Then-Obłuska), tekstyliach (Barbara Czaja-Szewczak) oraz przedmiotach ze skóry (Mariusz Gwiazda). Wyniki badań zostaną zaprezentowane w przygotowywanym raporcie za kolejne sezony. Pierwszy z raportów, obejmujący badania w 2008 i 2009 roku, ukazał się pod koniec 2011 roku, zapoczątkowując nową serię wykopaliskową Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego:

Berenike 2008-2009. Report on the Excavations at Berenike, Including a Survey in the Eastern Desert, Steven E. Sidebotham, Iwona Zych (red), PCMA Excavation Series 1, Warszawa: PCMA, s. 200.

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. Hosam AboudAbd El Hamied inspektor (Berenike Project) SCA
2. Ahmed SadiekTawfiek inspektor (Wadi Gemal Project) SCA
3. dr Parayil JohnCherian historyk/archeolog dyrektor Kerala Council for Historical Research, kierownik wykopalisk w Pattanam, Indie
4. Ignacio Crespo Lineira archeolog freelance
5. Ewa Czyńska archeolog freelance
6. Barbara Czaja-Szewczak specjalistka od tkanin Muzeum w Wilanowie
7. Agnieszka Dzwonek-Kozieł dokumentalistka stypendystka MEN w Kairze
8. David Fernández Abella historyk/archeolog (Wadi Gemal Project) student, Universidad de Santiago de Compostela
9. Mariusz Gwiazda specjalista, przedmioty ze skóry doktorant UKSW
10. Anna Maria Kotarba-Morley geoarcheolog doktorantka, Oxford University
11. Mahmoud AhmedHussein archeolog/stażysta SCA
12. Katarzyna Lach konserwator doktorantka Uniwersytetu Jagiellońskiego
13. Piotr Osypiński archeolog/kierownik projektu Wadi Khashab 2012 Patrimonium Foundation
14. Katarzyna Pawłowska studentka archeologii/dokumentalistka Instytut Archeologii UW
15. Joanna Rądkowska archeolog freelance
16. Jean-Louis Rivard architekt/kierownik Wadi Gemal Project 10BASE-T Incorporated, CEO
17. Giulia Russo studentka archeologii University of Pisa
18. Ariane de Saxcé studentka archeologii Université de la Sorbonne, Paris IV
19. Norman Shelly ochotnik USA
20. prof. Steven Edward Sidebotham współdyrektor, historyk/archeolog, numizmatyk, fotograf University of Delaware
21. Dawid Święch geofizyk freelance
22. dr Joanna Then-Obłuska specjalistka, paciorki antyczne freelance
23. dr Roberta Tomber ceramolog British Museum
24. dr Jerzy Trzciński geolog Instytut Hydrogeologii i Geologii Inżynierskiej UW
25. Monika Więch asystentka ceramologa, także Wadi Gemal Project stypendystka PCMA
26. Teresa Witkowska dokumentalistka, fotograf freelance
27. Bartosz Wójcik archeolog, fotograf, Wadi Gemal Project freelance
28. Marek Woźniak archeolog, Wadi Gemal Project doktorant, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa
29. Mirosław Wroński ochotnik Polska
30. dr hab. Jarosław Zieliński archeobotanik freelance
31. Iwona Zych współdyrektor, archeolog, opracowanie zabytków Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014
Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl