Wcześniejsze

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006

Dongola - Polska Misja Archeologiczna w Starej Dongoli

Kierownik Misji: prof. dr hab. Włodzimierz Godlewski & prof. UW dr hab. Adam Łajtar

Instytucje uczestniczące w projekcie: Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW; Instytut Archeologii UW – Zakład Archeologii Egiptu i Nubii; National Corporation of Antiquities and Museums, Sudan.

Okres prac wykopaliskowych: 4.01.2011–15.02. 2011

 

Prace wykopaliskowe i konserwatorskie w 2011 roku były prowadzone na Cytadeli, na terenie zespołu budowli królewskich (B.I & B.V), oraz na terenie Budowli VI i IX (stanowisko C.1), w kościele monastycznym na terenie komu H, we wnętrzu Sali tronowej w Budowli zwanej Meczet oraz na stanowisku B po północnej stronie Cytadeli.

Cytadela – Budowla I (Pałac króla Joannesa)

            Prace wykopaliskowe prowadzono w północno–zachodniej części założenia w pomieszczeniach B.I.41 i B.I.36 oraz wewnątrz westybulu przy północnym wejściu do Pałacu (B.I.24) (Fig. 1). Pomieszczenia B.I.41 i 36 znajdują się w zachodniej, raczej gospodarczej, części budowli. Prowadzone w ich wnętrzu wykopy miały za zadanie potwierdzić ustaloną dotychczas chronologię budowy założenia oraz przyczynić się do zrozumienia funkcji zachodniej części pałacu. Ceramika wydobyta z wnętrza pomieszczenia B.I.41, zarówno lokalnej (dongolańskiej) produkcji jak również importy z Egiptu (głównie amfory) z Asuanu, Środkowego Egiptu i Mareotis jest datowana na przełom VI i VII wieku. Nowością są fragmenty amfor palestyńskich (Fig. 2) oraz wyroby ze szkła (Fig. 3). W pomieszczeniu 24 usunięto jedynie górną część zagruzowania, zapewne z końca XIII wieku, co pozwoliło na odsłonięcie wysokich okien szczelinowych w południowej i wschodniej ścianie westybulu, które pełniły raczej rolę otworów wentylacyjnych.

Fig. 1. Dongola. Cytadela – SWN. Zespół budowli królewskich. Plan z zaznaczeniem badanych w 21011 roku przestrzeni (archiwum PCA. S. Maślak).

 

Fig.2. Dongola. Cytadela – SWN. Budowla B.I.41. Fragmenty amfory palestyńskiej. VI/VII wiek. (archiwum PCA. W. Godlewski).

 

Fig.3. Dongola. Cytadela – SWN. Budowla B.I.41. Fragmenty naczynia, szkło. VI/VII wiek (archiwum PCA. W. Godlewski).

 

Cytadela – Budowla V

            Prace wykopaliskowe były prowadzone we wnętrzu całej budowli (21.0 x 17.0 m) co pozwoliło na odsłonięcie korony masywnych ścian zewnętrznych (1.20m) oraz górnych partii centralnych filarów zbudowanych z profilowanych cegieł i kolistych pilastrów po wschodniej, południowej i północnej stronie wnętrza naosu (Fig. 4-5). Ściana zachodnia budowli i zachodnia część ściany północnej zostały wybrane do poziomu posadzki przez poszukiwaczy materiałów budowlanych zapewne w XIX – XX wieku. Południowa i wschodnia część budowli jest zachowana do wysokości 3.60m. Po stwierdzeniu wysoko zachowanych malowideł na wapiennych tynkach wnętrza budowli, na ścianach (Fig. 6) oraz na filarach i pilastrach, przerwano prace wykopaliskowe. Ustalono jedynie plan budowli z wyłączeniem jego zachodniej części gdzie ściany są zachowane znacznie niżej. Budowla V jest najprawdopodobniej budowlą sakralną związaną funkcjonalnie z pałacem królewskim (B.I). Jest to budowla centralna z kopułą wzniesiona na planie krzyża opisanego na prostokącie ze stwierdzonym wejściem w północnym aneksie, od strony pałacu (Fig. 7). Z technologicznego punktu widzenia jest to najlepiej zbudowana budowla w Dongoli spośród dotychczas odkrytych. Data ufundowania budowli nie została jeszcze ustalona, ale z pewnością miało to miejsce przed IX wiekiem. Dalsze prace na stanowisku, po wstępnym zabezpieczeniu tynków z malowidłami, skupiły się nad jej zabezpieczeniem. Na odsłoniętych koronach ścian i filarów zbudowano metalową konstrukcję stropu na której położono dach z blachy falistej (Fig. 8-9). Zachodnia fasada budowli pozostała otwarta co zapewnia dobrą wentylację wnętrza zabezpieczonej budowli oraz ułatwi dalszą jej eksplorację oraz konserwację malowideł.

Fig.4. Dongola. Cytadela – SWN. Budowla B.V. Filar południowo – zachodni, korona muru (archiwum PCA. W. Godlewski).

 

Fig.5. Dongola. Cytadela – SWN. Budowla B.V. Pilaster południowo wschodni, korona muru (archiwum PCA. W. Godlewski).

 

Fig.6. Dongola. Cytadela – SWN. Budowla B.V. Fragment malowidła i inskrypcja grecka na ścianie południowej budowli (archiwum PCA. W. Godlewski).

 

Fig.7. Dongola. Cytadela – SWN. Budowla B.V. Plan Budowli. Pomiary na poziomie 3.5 m powyżej posadzki (archiwum PCA. S. Maślak).

 

Fig.8. Dongola. Cytadela – SWN. Budowla B.V. Konstrukcja metalowa nad budowlą (archiwum PCA. W. Godlewski).

 

Fig.9. Dongola. Cytadela – SWN. Budowla B.V. Dach zabezpieczający budowlę (archiwum PCA. W. Godlewski).

 

Cytadela. Stanowisko C

            We wnętrzu Budowli Vi, odsłoniętej w 2010 roku, wykonano kilkanaście wykopów w celu pełniejszego rozpoznania reliktów budowli wcześniejszej (B.IX) na których ją zbudowano. Obie budowle były wzniesione z cegły suszonej i obie miały raczej gospodarczy charakter, zapewne były magazynami produktów sypkich o czym świadczą ich wąskie pomieszczenia (Fig. 10). Obie budowle funkcjonowały sukcesywnie w Późnym Okresie Królestwa Makurii (XI – XII wiek).

 

Fig.10. Dongola. Cytadela – Stanowisko C.1. Budowla B.VI i B.IX. Plan. Budowla VI z zaznaczeniem reliktów wcześniejszej Budowli IX (archiwum PCA. S. Maślak).

 

Klasztor Antoniego Wielkiego (Stanowisko H) – Kościół.

            Kościół klasztorny odsłonięty w latach 2005 – 2007 przez D. Gazdę został ponownie oczyszczony w celu wykonania ponownej dokumentacji jego wnętrza i w celu przeprowadzenia dodatkowych badań mających za zadanie ustalenie oryginalnego planu założenia i daty jego fundowania. Prace będą kontynuowane. Wykonana szczegółowa dokumentacja posadzki z uwzględnieniem jej relacji do ław fundacyjnych pod centralne filary z bloków piaskowca żelazistego oraz kolumny pozwoliły na kilka istotnych stwierdzeń. Kościół klasztorny został zbudowany na planie trójnawowej bazyliki z centralną wieżą zapewne zwieńczoną drewnianym stropem. Jest to nieznany dotychczas typ kościoła w Makurii wzorowany na bizantyjskich założeniach z końca V i z VI wieku (np. El – Alahan w Anatolii). Równocześnie kościół klasztorny ma typowe dla sakralnych budowli dongolańskich z VI i VII wieku trójdzielne rozwiązania wschodniej i zachodniej części bazyliki z charakterystycznymi dwoma wejściami od południa i północy w zachodniej części kościoła. Klatka schodowa ulokowana w narożnej Sali SW prowadziła zapewne na empory, których belkowania były wsparte na kolumnach usytuowanych po zachodniej i wschodniej stronie centralnej wieży. Absyda była wypełniona synthrononem, sanktuarium zajmowało wschodnią część nawy głównej, ale nie ustalono jeszcze przebiegu oryginalnej przegrody ołtarzowej, w prothezis (sala NE) pod ścianą wschodnią znajdował się ołtarz, a w nawie głównej przy filarze NE zbudowano ambonę ustawiona prostopadle do filara, w nietypowy sposób dla dongolańskich założeń sakralnych.

            Kościół klasztorny był więc bardzo oryginalnym założeniem sakralnym dotychczas nie rozpoznanym na terenie królestwa Makurii. W oparciu o ceramikę odsłoniętą na terenie sanktuarium późnego, w zasypach grobowych – w szczególności grobu G.3, można datować budowę kościoła klasztornego na ostatnią dekadę VI wieku.

Fig.11. Dongola. Klasztor (Kom H). Kościół klasztorny. Posadzka w nawie południowej (archiwum PCA. W. Godlewski).

 

Fig. 12. Dongola. Klasztor (Kom H). Kościół klasztorny. Plan budowli oryginalnej, koniec VI wieku (archiwum PCA. S. Maślak).

 

Meczet (Sala tronowa królów Makurii))

            We wnętrzu centralnej Sali na pierwszym piętrze Budowli zwanej Meczetem a oryginalnie do 1317 roku pełniącej rolę Sali tronowej królów Makurii kontynuowano prace konserwatorskie polsko-sudańskiego zespołu. Oczyszczono zachowane częściowo malowidła na ścianie wschodniej, po północnej stronie mihrabu oraz kontynuowano prace zabezpieczające i dokumentacyjne w narożniku południowo-zachodnim Sali (Fig. 13).

            Na ścianie wschodniej odsłonięto dużą kompozycję narracyjną zajmującą całą górną przestrzeń ściany. Jest to scena Bożego Narodzenia z zachowanymi przedstawieniami odpoczywającej Marii, żłobka z Dzieciątkiem, Salome i Józefa, aniołów, pasterzy (Fig. 14), oraz magów na koniach (Fig. 15). W trakcie doczyszczania przedstawień królewskich na narożniku południowo-zachodnim stwierdzono na pierwszym tynku kompozycję narracyjną związaną z dzieciństwem Chrystusa. Na części malowidła widzimy Marię z Dzieciątkiem, które zrywa daktyle z nachylonej palmy aby zaspokoić życzenie matki (Fig. 16). Scena oparta na apokryficznej ewangelii była dotychczas nieobecna w repertuarze malarstwa nubijskiego.

Fig. 13. Dongola. Meczet. Plan piętra z zaznaczeniem konserwowanych ścian w Sali centralnej (archiwum PCA. S. Medeksza).

 

Fig. 14. Dongola. Meczet. Sala Centralna na piętrze. Fragment malowidła – Boże Narodzenie, pasterz. W trakcie konserwacji (archiwum PCA. D. Zielińska).

 

 

Fig. 15. Dongola. Meczet. Sala Centralna na piętrze. Fragment malowidła – Boże Narodzenie. Koń jednego z Magów. W trakcie konserwacji

 

Fig. 16. Dongola. Meczet. Sala Centralna na piętrze. Fragment malowidła – Ucieczka do Egiptu. Matka Boska z Dzieciątkiem przed palmą daktylową (archiwum PCA. D. Zielińska).

 

Stanowisko B - Późne domy dongolańskie (DH.100)

            Po wschodniej stronie Budowli Krzyżowej (CC), na północ od fortyfikacji Cytadeli odsłonięto i częściowo przebadano dwa domy mieszkalne datowane na XVII – XVIII wiek. (Fig. 17–18). Jest to typowy dom dla postmakuryckiej (Królestwo Dongoli, koniec XIV – początek XIX w) architektury mieszkalnej w Dongoli. Parterowy dom zbudowany z cegły suszonej składa się z dwu pomieszczeń, większego kwadratowego, wyposażonego w dwie przyścienne mastaby (podwyższenia) oraz kamienną „bazę” drewnianej niezrachowanej kolumny wspierającej strop sali, oraz wąskiego pomieszczenia gospodarczego wyposażonego w kamienne żarna osadzone na podbudowie z naczyniem na makię. Wśród obiektów zachowanych we wnętrzu domu obok ceramiki znaleziono cybuch tureckiej fajki (Fig. 19).

 

 

Fig. 17. Dongola. Stanowisko B. (DH.100). Domy dongolańskie z XVII – XVIII wieku. Plan. (archiwum PCA. W. Godlewski S. Maślak).

 

 

 

Fig. 18. Dongola. Stanowisko B. (DH.100). Domy dongolańskie z XVII – XVIII wieku. Widok od północy (archiwum PCA. W. Godlewski).

 

 

 

Fig. 19. Dongola. Cybuch fajki tureckiej. Glina. XVII–XVIII wiek (archiwum PCA. W. Godlewski).

 

 

 

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. prof. dr hab. Włodzimierz Godlewski kierownik misji Instytut Archeologii UW
2. Szymon Maślak archeolog Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW
3. dr Artur Obłuski archeolog
4. dr Joanna Then-Obłuska archeolog
5. Katarzyna Danys-Lasek ceramolog
6. Karina JoannaSosnowska konserwator
7. dr Dobrochna Zielińska archeolog Instytut Archeologii UW
8. Ajab Saidel-Ajab inspektor z NCAM

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014
Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl