Wcześniejsze

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006

Dongola - Dongola

Kierownicy misji: prof. Włodzimierz Godlewski i prof. Adam Łajtar

Instytucje uczestniczące w projekcie: Instytut Archeologii UW

Miejsce badań: Stara Dongola (El Ghaddar), Sudan

 

Badania w ostatnim sezonie:

            Misja Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW w Dongoli pracowała od 4 stycznia do 17 lutego 2010. Badania były kontynuacją prac rozpoczętych wcześniej na terenie Cytadeli oraz w klasztorze dongolańskim na komie H.

            W obrębie Cytadeli, siedzibie dworu królewskiego, której masywne fortyfikacje zbudowano na przełomie V i VI wieku, kontynuowano badania nad kompleksem budowli królewskich w jej południowo zachodniej części oraz w Budowli VI w poblişu portu rzecznego w jej północno zachodniej części.

            Pałac króla Johannesa, piętrowy budynek o powierzchni ponad 1200 metrów kwadratowych na parterze, składa się z dwu części rozdzielonych długim korytarzem. Część zachodnia pałacu ma charakter gospodarczy i jest bardziej zniszczona głównie z powodu erozji powierzchni nad brzegiem rzeki. To w tej części pałacu szukaliśmy odpowiedzi na dwa podstawowe pytania: kiedy pałac został zbudowany oraz jakie relacje handlowe łączyły mieszkańców pałacu ze światem śródziemnomorskim (bizantyjskim) na przełomie VI i VII wieku.

            Bardzo bogaty materiał ceramiczny, oraz wyroby ze szkła i metalu, odsłonięte w pomieszczeniach zachodniej części pałacu Johannesa, pozwoliły nam na datowanie budowy pałacu na ostatnie dwie dekady VI wieku, a więc znacznie wcześniej niş sugerowały to badania wcześniejsze (I połowa VII wieku). Liczny zespół amfor importowanych z Egiptu (region Asuanu, Mareotis i Egiptu środkowego), oraz jednostkowe przykłady amfor z Palestyny i wysp greckich, nie tylko pozwolił na uściślenie datowania budowy pałacu ale równieş zmienił nasz dotychczasowy pogląd na relacje handlowe Dongoli z Egiptem i całym terytorium Bizancjum. Nie ulega dziś wątpliwości şe świetnie udokumentowany handel winem oraz wyrobami ze szkła jest jedynie częścią handlowych relacji Makurii z Egiptem bizantyjskim. To waşne stwierdzenie, po raz pierwszy dobrze udokumentowane w Dongoli, pozwala nam odmiennie równieş interpretować późniejsze relacje Królestwa Makurii z Kalifatem oparte na tak zwanym Baqcie – układzie handlowo-politycznym gwarantującym Makurii niezaleşność i ustalającym granicę północną z Egiptem w rejonie Asuanu oraz cały pakiet towarów wymienianych dwustronnie. Ten pakt (Baqt) zawarty pod Dongolą w 651 roku, bez precedensu w owym czasie, wydaje się nam dziś naturalną kontynuacją podobnego paktu (Pactum) zawartego w ostatniej dekadzie VI wieku pomiędzy Makurią i Bizancjum. Te liczne amfory egipskie i palestyńskie znalezione w pałacu królewskim w Dongoli, a datowane na schyłek VI wieku, są świadectwem istnienia takiego traktatu.

            Obok pałacu, po jego południowej stronie, odsłaniano w tym sezonie wschodnią część rozległej budowli (Budowla V - 21 x 15 m) stanowiącej część królewskiego kompleksu . Wysoko zachowane masywne ściany tej Budowli , 4m wysokości ponad kamienną posadzkę, zbudowane z cegły palonej i pokryte tynkami wapiennymi oraz malowidłami, pozwoliły nam na sformułowanie roboczej hipotezy, şe jest to kościół królewskiego zespołu pałacowego. Budowla będzie całkowicie odsłaniana w następnym sezonie prac wykopaliskowych. Dziś juş moşemy stwierdzić, şe jest to jedna z najlepiej zbudowanych budowli w Dongoli. Wzniesiono ją na planie centralnym z kopułą wsparta na czterech centralnych filarach. Jest to najprawdopodobniej kościół zbudowany na planie krzyşa opisanego na prostokącie. Ten typ budowli sakralnej pojawia się w Dongoli, jako oryginalne osiągniecie dongolańskich architektów, w połowie IX wieku. Doskonałym przykładem takiego załoşenia jest Kościół Filarowy odsłonięty w 1995 roku na platformie przy północno-zachodniej baszcie fortyfikacji. Jest wielce prawdopodobne şe królewski kościół pałacowy był pierwszą tego typu budowlą wzniesioną w Dongoli. Malowidła stwierdzone na ścianach naosu i filarach zostały wykonane na podłoşu wapiennym, co stanowi ewenement w malarstwie nubijskim. Warto podkreślić, şe znakomite malowidła z Faras z VIII jak i X wieku były malowane na pobiale wapiennej pokrywającej tynki mułowe.

             W północno-zachodniej części Cytadeli całkowicie odsłonięto rozległą budowlę wzniesioną z cegły suszonej, której plan nie ma analogii w budownictwie Królestwa Makurii. Wokół centralnej sali z sześcioma kolistymi filarami są rozlokowane symetrycznie wąskie pomieszczenia po jej stronie wschodniej i zachodniej, a od południa obok podobnych sal mamy westybul wejściowy. Po stronie północnej sali kolumnowej budowla została całkowicie zniszczona. Budowla ta została wzniesiona w XII wieku na reliktach wcześniejszej zabudowy, nie rozpoznanej dotychczas. Funkcja Budowli VI nie jest dobrze udokumentowana ani wyposaşeniem ani obiektami pochodzącymi z jej wnętrza i stąd jest trudna do ustalenia. Najprawdopodobniej Budowla VI pełniła rolę magazynową. Taką interpretację sugerują jej liczne wąskie pomieszczenia, lokalizacja w poblişu portu rzecznego oraz analogicznie rozplanowane budowle meroickie, zwane pałacami, które wznoszono w okresie od I wieku p.n.e. – do III wieku n.e. Znamy je z Gebel Barkal, Meroe oraz Wad Ben Naga.

             Na terenie zespołu klasztornego na komie H prowadzono badania nad inskrypcjami, rysunkami i malowidłami zachowanymi na ścianach małej Budowli S , dobudowanej do zachodniej ściany kościoła klasztornego. Budowla S została pierwotnie odsłonięta w 1990 roku przez dr Stefana Jakobielskiego, ale wówczas w początkowym okresie badań nad klasztorem dongolańskim nie odczytano jej oryginalnej funkcji. Kompleksowe badania architektury i inskrypcji (graffiti) pozwoliły na stwierdzenie, şe mamy zachowaną bardzo oryginalną w swej funkcji budowlę. Pierwotnie był to mały erem, składający się z celi i oratorium, zamieszkany przez jedna osobę, zapewne nie była ona mnichem dongolańskiego klasztoru. Cieszyła się on niezwykłym powaşaniem w społeczności makuryckiej z powodu swej poboşności. Po śmierci pochowano ją w małym oratorium a cały erem przebudowano w małą budowlę sakralną, rodzaj mauzoleum, dostępną dla mnichów i osób odwiedzających kościół klasztorny. Liczne graffiti na ścianach mauzoleum, odczytane przez prof. Adama Łajtara, wskazują şe został on uznany przez lokalną społeczność, ale zapewne i przez kościół Makurii, za świętego. Kilka graffiti wymienia jego imię – ANNA (Annaby). W Makurii jest to zarówno imię şeńskie jak i męskie. Jedno z graffiti podaje najprawdopodobniej datę jego święta – 10 Tybi (6 stycznia). Jest to równocześnie data śmierci Anna (Annaby) – pierwszego makuryckiego świętego dotychczas zidentyfikowanego w tekstach lokalnych. Ten mały budynek przy kościele klasztornym był często odwiedzany. Świadczą o tym liczne graffiti pozostawione na jego ścianach, a świetnie zachowany ołtarz w dawnym oratorium oraz wyposaşenie liturgiczne potwierdzają şe kult świętego Anna (Annaby) trwał aş do ostatecznego opuszczenia klasztoru dongolańskiego.

Kilka rysunków, małych malowideł i graffiti przedstawiających świętych kościoła bizantyjskiego (wschodniego) jak św. Menas; św. Philotheos czy święty Theodor Stratelatos zabijający węşa, zostało wykonanych na oryginalnych tynkach, na ścianach eremu. „Prywatność” religijna tych ikonek nie ulega wątpliwości. Jest wielce prawdopodobne şe zostały one wykonane ręką świętego Anna (Annaby), a obecność świętego Philotheosa moşe dodatkowo podkreślać nie monastyczną drogę do świętości dongolańskiego Anna (Annaby). Pozostali świeci równieş nie byli mnichami, lecz ponieśli śmierć męczeńską jako şołnierze.

W zespole krypt na terenie aneksu północno - zachodniego przy klasztorze Wielkiego Antoniego kontynuowano badania antropologiczne siedmiu męşczyzn, najprawdopodobniej biskupów, pochowanych w krypcie numer 2.

Włodzimierz Godlewski

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. prof. dr hab. Włodzimierz Godlewski kierownik misji, archeolog Instytut Archeologii UW
2. prof.UW dr hab. Adam Łajtar epigrafik Instytut Archeologii UW
3. Katarzyna Danys ceramolog
4. Robert Mahler antropolog Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW
5. Szymon Maślak archeolog Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW
6. Bartosz Wojciechowski archeolog Instytut Archeologii UW
7. dr Artur Obłuski archeolog
8. dr Teresa Kaczor architekt Politechnika Wrocławska
9. dr Marta Osypińska archeozoolog Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Poznań
10. Amal MohamedAhmed inspektor NCAM. Sudan

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014
Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl