Wcześniejsze

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006

Banganarti/Selib - Banganarti/Selib

Misja trwała od 3 stycznia do 1 marca 2010 roku. Rozpoczęły ją zakrojone na szeroką skalę prace wykopaliskowe w rejonie muru obwodowego w Banganarti, w baszcie wschodniej, baszcie naroşnej (południowo-wschodniej) oraz w półkolistym pomieszczeniu w zachodnim odcinku muru południowego. Celem tych prac było ustalenie chronologii bezwzględnej kolejnych przebudów umocnień zespołu osadniczego w VII-XIII wieku. Ubocznym celem dwóch sondaşy wykopanych wzdłuş zewnętrznego lica północnej kurtyny muru obwodowego była weryfikacja testimoniów ustnych sugerujących obecność w tym rejonie cmentarza chrześcijańskiego.

Zaobserwowano synchroniczność rozbudowy fortyfikacji Banganarti w wieku XI/XII i budowy Rafaelionu. Znaleziska stempli i monogramów zawierających imię Raphael potwierdzają fakt dedykacji obydwu kościołów archaniołowi Rafałowi. Wśród znalezisk ceramicznych wyróşnia się zespół duşych naczyń z zasobowych z VII wieku n.e. Fryz złoşony z par gołąbków namalowany na ramionach jednego z tych naczyń naleşy do arcydzieł nubijskiego zdobnictwa ceramicznego.

W rejonie komu centralnego zasypano tzw. budowlę zachodnią przylegającą od zachodu do Rafaelionu (badania zostały tu zakończone w roku 2007). Wewnątrz Rafaelionu kontynuowano program konserwatorski polegający na transferze inskrybowanych tynków z wschodniej do zachodniej części kościoła (po odcięciu i przeniesieniu tynków filar dobudowany do ściany dzielącej kaplicę nr 2 i 3 został rozebrany). Tym samym cała wschodnia część Rafaelionu została przywrócona do stanu sprzed głównej przebudowy w wieku XII/XIII. Ekipa miejscowych tynkarzy, pod okiem konserwatora misji, kontynuowała prace tynkarskie wewnątrz i na zewnątrz kościoła. Przed końcem kampanii otynkowane zostało siedem kaplic w części wschodniej, część południowa (cztery kaplice ) oraz zachodnia – pięć kaplic.

Badania sezonu 2010 potwierdzają tezę, iş Banganarti 1 było ufortyfikowanym zespołem świeckiej architektury mieszkalnej wzniesionym wokół dwóch, następujących po sobie centrów pielgrzymkowych, oba pod wezwaniem Archanioła Rafała. Nie znaleziono wystarczających przesłanek wskazujących, iş był tam klasztor. Kuchnia i duşy spichlerz (tzw. gusseba) sugerujące jakieś formy şywienia zbiorowego, charakterystycznego dla załoşeń monastycznych, przeznaczone były zapewne dla obsługi ruchu pielgrzymów.

Prace w Selib rozpoczęły się niemal równocześnie z badaniami w Banganarti. Prowadzono je na trzech stanowiskach jednocześnie: Selib 1 zwanym przez miejscowych murabbaa kebir (wieki prostokąt), Selib 2 (osada meroicka zbudowana wokół duşej budowli pałacowej) i Selib 3 zwanym lokalnie gubbab en Nassara (gubby chrześcijan).

W Selib 1 zweryfikowano metodą wykopaliskową wyniki badań geofizycznych przeprowadzonych w roku 2008 (sugerowały one obecność kościoła i duşej okrągłej budowli leşącej po jego wschodniej stronie). Wykopaliska częściowo potwierdziły te załoşenia, okazało się, iş w Selib 1 funkcjonowały kolejno po sobie cztery kościoły (kaşdy następny budowany na zniwelowanych ruinach poprzednika) Pierwszy, przykryty dachem drewnianym (?) opartym na sześciu kamiennych kolumnach dedykowany był świętemu Menasowi przez nubijskiego króla Zachariasza (nie jest do końca pewne, o którego króla chodzi, czterech władców nubijskich nosiło to mnie). Kamienne elementy konstrukcji oraz wystroju pierwszego kościoła w kolejnych przebudowach uşywane były jako spolia. W jednej z ostatnich faz kapitele posłuşyły jako bazy kolumn. W czasie ostatniej przebudowy zostały obudowane ceglanymi filarami, na których wsparty został system sklepień beczkowych i kopuł. W naroşniku południowo wschodnim znaleziono basen chrzcielny, który w ostatniej fazie został zastąpiony otynkowanym wygrodzeniem słuşącym do chrztu poprzez aspersję.

Chronologia względna kościoła w Selib 1 ustalona została na podstawie stratygrafii poszczególnych przebudów w sondaşu wykopanym środkowej części przejścia za absydą. Kościół podlegał przebudowom, które zmieniając całkowicie jego układ wewnętrzny tylko nieznacznie modyfikowały obrys zewnętrzny. Poza uşyciem materiału rozbiórkowego z poprzednich faz w kolejnych przebudowach kościoła uşywano teş spoliów kamiennych z budowli przedchrześcijańskich.

Ciekawe rezultaty dały wykopaliska między wschodnią ścianą kościoła a murem obwodowym zespołu. W roku 2008 badania geofizyczne ujawniły tu obecność budowli na planie koła o średnicy ośmiu metrów. Wykop sprawdzający wykonany na początku ostatniej kampanii odsłonił fragment owalnego muru zbudowanego a właściwie ułoşonego z trzech do czterech warstw czerwonej cegły. Rutynowe poszerzenie wykopu w kierunku południowym doprowadziło do odsłonięcia studni i instalacji pozostałych po funkcjonowaniu tu sakii (koła perskiego), niewątpliwie słuşącej do nawadniania ogrodu znajdującego się w naroşniku północno-wschodnim zespołu (owalny mur był fragmentem zagrody, w której chodziły zwierzęta w kieracie). Liczne fragmenty kadusów (naczyń mocowanych do koła czerpalnego sakii) potwierdzają słuszność tej identyfikacji. Notabene jest pierwszy znany z wykopalisk przykład zastosowania koła perskiego w dolinie środkowego Nilu.

Prowadzone były równieş prace w rejonie muru obwodowego, który okazał się być niejednorodna konstrukcją szeroka od 120 do 150 cm. W odsłoniętych partiach składał się z rdzenia z kamieni i potłuczonej cegły spojonych zaprawa mułową oblicowanego z obydwu stron większymi blokami tworzącymi w miarę gładką powierzchnię. Fragmenty o takim właśnie wątku łączą się z odcinkami muru wniesionego z cegły mułowej na fundamencie z cegły czerwonej. W naroşniku południowo-wschodnim znaleziono reuşyty wapienny bęben (o średnicy 57 cm) z kolumny pochodzącej zapewne z jakiejś budowli meroickiej (świątyni ?) związanej ze stanowiskiem Selib 2 (vide infra). Odsłonięta została teş brama z progiem kamiennym, notabene wykonanym w tej samej technice i z tego samego materiału co kolumny wewnątrz kościoła, jarzmo belki drzwiowej, fragmenty kamiennego węgara oraz pozostałości późniejszych przebudów.

Dedykacja kościoła i klasztoru świętemu Menasowi, przez króla Zachariasza rzuca nowe światło na kult tego świętego w Nubii. Ogromne sanktuarium Menasa w Abu Mena koło Aleksanadrii po podboju arabskim w połowie VII wieku popada w ruinę. Czyşby król Zachariasz chciał przenieść centrum kultu tego świętego z Abu Mena w okolice Dongoli ?

 Prace na stanowisku Selib 3 miały na celu rozpoznanie charakteru ogromnego komu odległego o 500 metrów od zespołu czterech kościołów, na którego powierzchni zalega gęsta warstwa ceramiki z VI-VII wieku n.e. wśród niej fragmenty postmeroickich pierścieni łuczniczych. Sondaş sprawdzający wytyczony w najwyşszym punkcie komu natrafił na budowlę złoşoną z dwóch prostokątnych pomieszczeń i schodów. Przeznaczenie tego zespołu nie jest do końca jasne. Konstrukcja ścian jest nietypowa, brak jest równieş wejścia od zewnątrz. Budowla wzniesiona zapewne w XI/XIII wieku na warstwie nawianego piasku wydaje się być współczesna ostatniej fazie uşytkowania kościoła w Selib 1. Warstwy wczesnochrześcijańskie, i być moşe wcześniejsze, niewątpliwie znajdują się nişej. Związane są zapewne z widocznymi na stoku komu czterema naroşnikami naleşącymi do jakiegoś duşego załoşenia o kształcie zblişonym do kwadratu .

Najciekawsze rezultaty uzyskane zostały na stanowisku oznaczonym jako Selib 2 rozciągającym się wzdłuş starorzecza Nilu od Selib 3 w kierunku wschodnim (w górę rzeki). W roku 2008 znalezione zostały tu pozostałości duşej osady typu miejskiego z okresu meroickiego. Ceramika znaleziona na powierzchni pochodziła głównie z I-II wieku naszej ery. Badania sezonu 2010 pozwoliły na ustalenie stratygrafii i chronologii stanowiska, które załoşonego na surowym korzeniu zapewne wraz z upowszechnieniem się w dolinie środkowego Nilu upraw opartych o sakię. Znaleziska z Selib 2 sugerują istnienie w tym miejscu (pierwszej znalezionej w rejonie dongolańskim) osady meroickiej şyjącej z rolnictwa, handlu i rzemiosła. Znaleziono pozostałości warsztatu kowalskiego oraz wyroby şelazne (m.in. siekierka znaleziona notabene obok siekierki kamiennej). Duşa ilość amfor na wino (wiele kompletnie zachowanych) sugeruje uprawy winnej latorośli na wyspie Tankazi.

W czasie trwania misji kontynuowany był program fotografowania Banganarti, Selib i okolic przy uşyciu urządzeń aerodynamicznych. Wykonanych zostało kilka tysięcy zdjęć dokumentujących z wysokości od 50 do 150 metrów status quo krajobrazu archeologicznego w okolicy obydwu stanowisk co w warunkach szybko postępującej modernizacji okolicy (drogi, linie przesyłowe etc) jest szczególnym nakazem chwili.

Bogdan Żurawski

Zakład Archeologii Śródziemnomorskiej PAN

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. dr Bogdan Żurawski kierownik misji, archeolog Zakład Archeologii Śródziemnomorskiej PAN, Warszawa
2. dr Marek Chłodnicki archeolog Muzeum Archeologiczne, Poznań
3. dr Magdalena Łaptaś historyk sztuki UKSW
4. dr Tomasz Stępnik archeolog freelance
5. Tadeusz Badowski konserwator freelance
6. Mariusz Drzewiecki archeolog Uniwersytet im. A. Mickiewicza, Poznań, doktorant
7. Aneta Cedro archeolog Uniwersytet im Mikołaja Kopernika, Toruń, doktorantka
8. Katarzyna Solarska archeolog Uniwersytet Rzeszowski, doktorantka
9. Tomasz Włodarski archeolog freelance
10. Paweł Polkowski archeolog Muzeum Archeologiczne, Poznań
11. Katarzyna Molga studentka koserwacji Uniwersytet im Mikołaja Kopernika, Toruń
12. Roksana Hajduga studentka archeologii Instytut Archeologii UJ

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014
Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl