Wcześniejsze

2014/2015 2013/2014 2012/2013 2011/2012 2010/2011 2009/2010 2008/2009 2007/2008 2006/2007 2005/2006

Dongola - Stara Dongola

Misja Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW

 

Kierownik Misji: Prof. Włodzimierz Godlewski i Prof. Adam Łajtar

 

Instytucje uczestniczące w projekcie: Instytut Archeologii UW, National Corporation  for Antiquities and Museums (Sudan); Uniwersytet w Lejdzie (Holandia)

 

Miejsce badań : Stara Dongola ( El Ghaddar), Sudan

 

Misja Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW w Dongoli, kierowana przez prof. Włodzimierz Godlewskiego i prof. Adama Łajtara, pracowała od 24 stycznia do 6 marca, 2009 roku równocześnie na stanowiskach: Cytadela – SWN – zespół budowli królewskich, Klasztor na komie H, Meczet – Budowla z salą tronową królów Makurii, oraz prowadziła badania geofizyczne na terenie zabudowy miejskiej (kom P) i kontynuowała prace nad szczegółowa mapą stanowiska w centralnej jego części – cytadela, Meczet i zabudowa miejska. W ramach programu badawczego „Wczesna Makuria” wykonano mapę cmentarzyska  w Hammur, oddalonego 5 kilometrów od Cytadeli a datowanego na V-VI wiek. Rozbudowany program prac wymagał znacznie rozszerzonego składu Misji. Pracowało w terenie 13 osób o różnych specjalnościach zawodowych: archeolodzy, epigraficy, ceramolog, konserwatorzy: malarstwa ściennego i tkanin, antropolog, topograf i specjaliści od badań geofizycznych.

 

CYTADELA – SWN – PAŁAC IOANNESA

Rozległa budowla z pierwszej polowy VII wieku jest odsłaniana od opięciu sezonów. Najprawdopodobniej była pałacem królów Makurii. Prace ostatniego sezonu obejmowały dwa sektory tej budowli, sektor północno-wschodni oraz sektor północno-zachodni i jedno z pomieszczeń pałacowych (B.I.37) w zachodniej jego części. W sektorze NE pałacu, poniżej domu H.6 z XVI wieku odsłonięto dwie narożne sale pałacu (B.I.46-47), z których północna ma zachowane sklepienie parteru oraz podłogę na piętrze. Ustalono więc zarówno wysokość sal parteru (4.5 m) jak również narożnik północno-wschodni budowli. Materiał archeologiczny, głównie ceramika lokalnie produkowana jak i importy z Egiptu, oraz liczne zatyczki naczyń zasobowych potwierdzają wcześniejsze ustalenia dokonane w innych częściach tej rozległej budowli, że uległa ona zniszczeniu w trakcie wojen Makurii z Mamelukami prowadzonymi w końcu XIII wieku. W sektorze północno-zachodnim stwierdzono prawie kompletne zniszczenie tej części budowli oraz muru cytadeli w czasie zdobywania miasta przez wojska Mameluków. Pałac był następnie zabezpieczany dodatkowymi murami a ostatecznie zagruzowano pomieszczenia parteru i wykorzystywano jedynie przebudowane jego piętro.

W pomieszczeniu B.I.37, które całkowicie oczyszczono do poziomu ceglanej posadzki, znaleziono wiele naczyń stołowych: talerzy, miseczek, butli oraz waz lokalnie produkowanych najprawdopodobniej w Dongoli i datowanych na wiek VII, oraz wiele amfor lokalnie produkowanych ale również importowanych z Egiptu Środkowego (LR.7) i Mareotis, terenu położonego w pobliżu Aleksandrii. Importowane amfory z Egiptu są niewątpliwym dowodem dostarczania z północy wina do Dongoli co gwarantował  specjalny traktat handlowo polityczny (Baqt) zawarty przez Makurię z Kalifatem w połowie VII wieku. Kilka zatyczek amfor egipskich wykonanych z gliny kopalnej i opatrzonych odciskami stosownych pieczęci było pokrytych dodatkowo warstwą mułu i ponownie opieczętowanych na terenie Makurii. Taka praktyka  została potwierdzona po raz pierwszy. Wskazuje ona na istnienie swoistej „akcyzy” już w VII wieku na północnej granicy Makurii i bardzo sprawnej kontroli przysyłanych z Egiptu towarów.

Znacznie bardziej intrygujący materiał znaleziono w małym wykopie wykonanym w północno – zachodnim narożniku pomieszczenia poniżej jego posadzki. Liczne amfory z Asuanu, oraz duża liczba szklanych naczyń, niestety rozbitych na małe fragmenty, wskazuje na ścisłe relacje handlowe Makurii z Egiptem bizantyjskim na przełomie VI i VII wieku, co również zostało archeologicznie potwierdzone po raz pierwszy. Amforom  w wykopie towarzyszyła lokalnie produkowana ceramika stołowa, niekiedy bogato dekorowana. Znaleziono również wyroby metalowe jak masywny klucz oraz paski miedzi dekorowane precyzyjnie tłoczonymi popiersiami męskimi, zbliżonymi do cesarskich przedstawień na monetach miedzianych. Obiekty metalowe będą konserwowane w Polsce. Największym zaskoczeniem było jednak odsłonięcie dużego basenu kąpielowego wykutego w piaskowcu z zewnętrznymi ścianami pokrytymi dekoracją rzeźbioną. Na frontowej ścianie basenu znajdowało się centralnie umieszczone przedstawienie głowy lwa oraz dwu baranów stojących  po obu jego stronach. Głowy baranów zwrócone w stronę zewnętrzna były wykonane w pełnej rzeźbie. Na półkolistej ścianie bocznej znajdowały się rozbudowane plecionki wykonane w reliefie, w których kompozycji można odczytać symbol krzyża. Odmienna technika dekoracji frontonu wanny i jego bocznej strony stawia pytanie o współczesność obu części dekoracji. W wykopie odsłonięto c. 65% całego basenu. Dalsze fragmenty zapewne mogą się znajdować pod posadzką pomieszczenia w innych jego częściach.

Odsłonięty basen jest datowany archeologicznym kontekstem jako wcześniejszy niż koniec VI wieku. Jest pierwszym przykładem dobrej rzeźby makuryckiej odsłoniętym dotychczas w Dongoli i zapewne wykonanej na miejscu. Właścicielem baseny kąpielowego był zapewne właściciel wcześniejszej budowli (B.IV)  od Pałacu Ioannesa, której fragmenty w postaci posadzki z cegły czerwonej oraz fundowanie jej ściany południowej odsłonięto pod pałacem w sezonach wcześniejszych.

 

KLASZTOR NA KOMIE H

W tak zwanym Aneksie północno-zachodnim przylegającym do zabudowy klasztornej na komie H prowadzono prace we wnętrzu dwóch krypt odsłonięty w latach 90-tych ubiegłego wieku przez dr. Stefana Jakobielskiego. W dwu kryptach odsłonięto 14 osób w nich pochowanych. Jedną z nich był arcybiskup Dongoli Georgios zmarły w 1113 roku. Kim są pozostałe osoby pochowane w kryptach nie mamy pewności. Najprawdopodobniej są to również biskupi dongolańscy, ale ich identyfikacja  wymaga dalszych studiów nad ich szatami i krzyżami odsłoniętymi w trakcie badań. Prace antropologiczne przeprowadził Robert Mahler a studia nad tkaninami odsłoniętymi w kryptach Barbara Czaja Szewczak. Prace konserwatorskie nad tkaninami będą kontynuowane przez B. Czaję Szewczak w kraju. W pierwszej krypcie (południowej) w której był pochowany arcybiskup Georgios, jej ściany były pokrytej tekstami greckimi, koptyjskimi i staronubijskimi, które bezpośrednio po odkryciu wzbudziły ogromne zainteresowanie. Pełna dokumentacja i opracowanie tekstów była możliwa dopiero po usunięciu pochówków. Przeprowadzili je obecnie prof. Adam Łajtar z UW oraz prof. Jacques van der Vliet z Holandii. Jak obaj epigraficy stwierdzają że redakcja tekstów greckich i koptyjskich: fragmenty czterech ewangelii kanonicznych oraz duże fragmenty tekstów opowiadających o zaśnięciu Marii, inwokacje, znaki magiczne, listy imion oraz kolofon, została wykonana niezwykle starannie i świadczy nie tylko o znajomości języków, literatury ale również o zasobach biblioteki klasztornej lub biblioteki prywatnej arcybiskupa Georgiosa. Wykonano również dokumentację krypt oraz konserwację wstępna tynków w krypcie południowej.

 

MECZET.

Budowla z salą tronowa królów Makurii, zamienioną w 1317 roku na Meczet jest jedyną piętrową, w pełni zachowaną, budowlą w Dongoli. W 2008 roku grupa ekspertów z Polski opracowała program konserwacji tej budowli oraz jej ponownego zagospodarowania. Prace te wykonano dzięki wsparciu Ministerstwa Spraw Zagranicznych. W roku bieżącym polsko sudański projekt konserwacji Meczetu, wsparty finansowo przez Ambasadę USA w Chartumie, został rozpoczęty. Przeprowadzono szereg prac zabezpieczających budynek oraz rozpoczęto konserwację malowideł w centralnej Sali na piętrze, która w 1317 roku została zamieniona na meczet. Polscy konserwatorzy: Cristobal Calaforra-Rzepka i Urszula Dąbrowska przy wsparci kolegów sudańskich, odsłonili trzy warstwy malowideł na ścianach zachodniej części pomieszczenia. Kilkanaście kompozycji malarskich, dosyć mocno zniszczonych wodą spływającą po ścianach, jest jednorodna ikonograficznie. Są to przedstawienia władców Makurii z osobami boskimi ( Maria, Chrystus) oraz świętymi opiekującymi się królami. Ten typ przedstawienia makuryckiego władcy jest nam dobrze  znany z Katedry w Pachoras oraz z kilku innych kościołów Makurii. Malowidła wymagają dalszych bardzo starannych prac konserwatorskich, ale już obecnie nie pozostawiają wątpliwości, że interpretacja budowli jako Sali tronowej królów Makurii była zasadna.

Mapa centralnej części Dongoli obejmująca Cytadelę oraz teren przylegający do niej jak również mapa cmentarza w Hammur została wykonana przez Wiesława Małkowskiego z UW przy pomocy Grzegorza Ochały z ZAS PAN-u. Badania Geofizyczne na powierzchni 4 hektarów miasta z zabudową murowaną (kom P) przeprowadzili Tomasz Herbach i Dawid Święch z IAE PAN. Uzewnętrzniły one zwartą dobrze zorganizowaną zabudowę miasta.

 

nr osoba specjalizacja afiliacja
1. prof. dr hab. Włodzimierz Godlewski kierownik misji Instytut Archeologii UW
2. dr hab. Adam Łajtar epigrafik Instytut Archeologii UW
3. dr Jacques van der Vliet koptolog Universiteit Leiden
4. Szymon Maślak archeolog Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW
5. Wiesław Małkowski archeolog, topograf Instytut Archeologii UW
6. Robert Mahler antropolog Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW
7. Barbara Czaja-Szewczak konserwator tkanin Muzeum Narodowe w Warszawie
8. Cristobal Calaforra-Rzepka konserwator
9. Urszula Dąbrowska konserwator
10. Katarzyna Danys dokumentalista ceramiki Instytut Archeologii UW
11. Tomasz Herbich archeolog-geofizyk Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa
12. Dawid Święch archeolog-geofizyk

wybierz opcję z menu:
misje prace doktorskie komunikaty
© 2008-2014
Stworzenie strony internetowej: grupamak.pl